>> विशाल फुटाणे
भारतीय शिल्प परंपरेत गणेशाच्या अनेक प्रतिमा रूपांचा विकास झाला आहे आणि प्रदेश, काळ, आगम, शिल्प परंपरा व उपासना पद्धतीनुसार त्याच्या प्रतिमेतील घटक बदलताना दिसतात. गणेशाच्या पोटाभोवती असलेला नाग आणि पायाशी असलेला उंदीर या दोन प्रतीकांमध्ये गणेश प्रतिमेचा एक महत्त्वाचा तात्त्विक अर्थ दडलेला आहे.
गणपतीची मूर्ती आपण लहानपणापासून पाहत आलो आहोत. मोठे कान, वक्रतुंड, विशाल उदर, हातातील मोदक, पायाशी असलेला उंदीर आणि अनेक पारंपरिक प्रतिमांमध्ये पोटाभोवती वेटोळे घातलेला नाग ही गणेश प्रतिमेची परिचित रूप वैशिष्ट्ये आहेत. मात्र आपण या प्रतिमेकडे प्रामुख्याने भक्तिभावाने पाहतो. तिच्यामागे दडलेल्या प्रतीकात्मक तत्त्वज्ञानाचा विचार क्वचितच करतो. विशेषत गणेशाच्या पोटाभोवती असलेला नाग आणि पायाशी असलेला उंदीर या दोन प्रतीकांकडे बारकाईने पाहिले तर भारतीय प्रतीक चिंतनाची अद्भुत कल्पनाशक्ती आणि मानवी स्वभावाचे सूक्ष्म निरीक्षण यांचा परिचय होतो. गणेशाच्या प्रतिमेत ही दोन्ही प्रतिके एकाच देवतेच्या सान्निध्यात शांतपणे दिसतात. या विरोधाभासामध्येच गणेश प्रतिमेचा एक महत्त्वाचा तात्त्विक अर्थ दडलेला आहे.
भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत नागाकडे केवळ एक प्राणी म्हणून पाहिले गेलेले नाही. सर्पाला शक्ती, संरक्षण, विष, काल, प्रजनन, कुंडलिनी, भय आणि विनाश अशा अनेक अर्थछटा प्राप्त झाल्या आहेत. काही तांत्रिक, पुराणिक आणि ज्योतिषीय परंपरांमध्ये सर्प प्रतिमेचा संबंध राहू, मोह, आसक्ती, अतृप्त इच्छा आणि भौतिक आकर्षण यांसारख्या संकल्पनांशी जोडला जातो. मात्र ‘नाग म्हणजे राहू’ हा सर्व भारतीय परंपरांना लागू होणारा एकमेव अर्थ आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.
इच्छा आणि वासना माणसाच्या जीवनाचा भाग आहेत. अनेक भारतीय विचार परंपरांमध्ये प्रवृत्तींचे दमन करण्यापेक्षा त्यांचे संयमन, संस्कार आणि रूपांतरण यांना महत्त्व दिले गेले आहे. म्हणूनच गणेशाच्या पोटाभोवतीचा नाग ही एक सुंदर रूपकात्मक प्रतिमा म्हणून वापरली जाते. गणेशाच्या पायाशी असलेला उंदीर या प्रतीक विश्वाला आणखी एक महत्त्वाची दिशा देतो. उंदराकडे चंचल मनाचे रूपक म्हणून पाहिले तर गणेशाच्या चरणाशी त्याचे स्थान अत्यंत अर्थपूर्ण वाटते.
आता एकदा गणेशाच्या संपूर्ण प्रतिमेकडे या दृष्टीने पाहू या. एका बाजूला नाग आहे तीव्र, शक्तिशाली, संभाव्यत हिंसक आणि भक्षक प्रवृत्तीचे प्रतीक. दुसऱया बाजूला उंदीर आहे चंचल, अस्थिर आणि सतत धावणाऱया मनाचे रूपक. निसर्गात नाग उंदराचा शत्रू आहे; परंतु गणेशाच्या सान्निध्यात दोघेही शांत आहेत. हा निसर्गातील नियम बदलल्याचा दावा नाही. हा मानवी अंतविश्वातील संघर्षाचे रूपक आहे. आपल्या आतही अशाच परस्परविरोधी प्रवृत्ती असतात. इच्छा आणि विवेक, क्रोध आणि संयम, लोभ आणि समाधान, अहंकार आणि नम्रता, चंचलता आणि स्थैर्य या सगळ्यांचा संघर्ष सतत सुरू असतो. या संघर्षावर राज्य कोणाचे असावे? हा खरा प्रश्न आहे. गणेश या प्रश्नाचे उत्तर देतो बुद्धीचे, विवेकाचे आणि आत्मनियंत्रणाचे. गणेश हा केवळ विघ्नहर्ता नाही. त्याच्या प्रतिमेत मानवी जीवनातील विरोधाभासांचा सुंदर समन्वय दिसतो. शिवपार्वतीचा पुत्र असलेला गणेश पुढे भारतीय समाजाच्या धार्मिक-सांस्कृतिक जीवनात सार्वत्रिक देवतेचे स्थान प्राप्त करतो. त्याचे विशाल मस्तक बुद्धीचे स्मरण करून देते, मोठे कान ऐकण्याची क्षमता शिकवतात, लहान डोळे एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जातात, विशाल उदर जीवनातील अनुभव सामावून घेण्याची क्षमता दर्शवते.
भारतीय शिल्प परंपरेत गणेशाच्या अनेक प्रतिमारूपांचा विकास झाला आहे आणि प्रदेश, काळ, आगम, शिल्पपरंपरा व उपासना-पद्धतीनुसार त्याच्या प्रतिमेतील घटक बदलताना दिसतात. त्यामुळे नाग नसलेली प्रत्येक गणेश प्रतिमा अमान्य आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही, परंतु ज्या विशिष्ट पारंपरिक गणेशरूपात पोटाभोवती नाग हा प्रतिमेचा अविभाज्य प्रतीकात्मक घटक म्हणून आलेला आहे. गणेशाच्या पोटावरचा नाग आणि पायाशी असलेला उंदीर आपल्याला एक सुंदर जीवन तत्त्वज्ञान सांगतात. नागाला उंदीर खाता येतो, उंदराला नागाची भीती असते, पण गणेशाच्या प्रतिमेत दोघेही आपल्या आपल्या जागी शांत आहेत. याचा रूपकात्मक अर्थ असा लावता येतो की, आपल्या आतल्या वासनांना नष्ट करण्याची आवश्यकता नाही, पण त्यांना विवेकाच्या अधीन ठेवण्याची आवश्यकता आहे. क्रोध संपवण्याची गरज नाही, पण क्रोधाचा वापर विवेकाने व्हावा. महत्त्वाकांक्षा सोडण्याची गरज नाही, पण तिच्यावर अहंकाराचे नियंत्रण असावे.
गणपती आपल्याला इच्छांना मारण्याचा संदेश देत नाही; त्या इच्छांना विवेकाच्या उदराभोवती बांधण्याचा संदेश देतो, अशी ही रूपकात्मक व्याख्या आहे. तो चंचल मनाला दाबण्यास सांगत नाही; त्या मनाला बुद्धीच्या चरणाशी आणून ठेवण्याची शिकवण देतो. म्हणून गणेश प्रतिमेतील नाग आणि उंदीर हे आपल्या स्वभावातील दोन टोकांचे प्रतीक बनतात. एकीकडे वासना, क्रोध, लोभ, अहंकार आणि आक्रमकता; दुसरीकडे चंचलता, अस्थिरता आणि भीती या दोन्हींवर विवेकाचे अधिपत्य निर्माण झाले की, मनुष्याच्या जीवनात स्थैर्य, संयम आणि तृप्ती निर्माण होऊ शकते.
गणेशोपासनेची खरी सुरुवात म्हणजे त्या मूर्तीतील प्रतीक स्वतच्या स्वभावात ओळखणे आणि त्यावर विवेकाचे नियंत्रण निर्माण करणे ही कदाचित त्या भक्तीची खरी फलश्रुती आहे.
(लेखक पुरातत्व अभ्यासक, संशोधक आहेत.)
