>> प्रसाद ताम्हनकर
सूर्य शांत दिसत असला तरी त्याच्या पृष्ठभागावर होणाऱया प्रचंड स्फोटांमुळे अवकाशात मोठ्या प्रमाणावर विद्युतभारित कण आणि ऊर्जा फेकली जाते. या घटनांना सौर वादळे म्हणतात. पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र या कणांपैकी मोठा भाग परतवून लावते आणि आपल्या ग्रहाभोवती एक अदृश्य संरक्षण कवच तयार करते. मात्र आधुनिक जग उपग्रह, जीपीएस, दूरसंचार आणि वीजव्यवस्थेवर अधिकाधिक अवलंबून होत असल्याने सौर वादळांचा अचूक अंदाज घेणे आता अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहे. याच दिशेने नासाने केलेल्या अलीकडील संशोधनामुळे भविष्यात ‘सौर ढाल’सारखे प्रभावी संरक्षण उभे करण्याच्या कल्पनेला नवी दिशा मिळू शकते.
नासाच्या ‘पंच’ या मोहिमेने सौर वादळांचा अंदाज लावण्याच्या क्षेत्रात नुकतेच महत्त्वाचे यश मिळवले आहे. सूर्यापासून बाहेर फेकल्या जाणाऱया प्रचंड पदार्थांच्या लाटा म्हणजे कोरोनल मास इजेक्शन. यापैकी एखादी लाट पृथ्वीच्या दिशेने आली तर तिच्या परिणामामुळे उपग्रह, जीपीएस, दळणवळण व्यवस्था आणि वीज जाळ्यांमध्ये अडथळे निर्माण होऊ शकतात. ‘पंच’च्या सततच्या निरीक्षणाच्या मदतीने वैज्ञानिकांनी एका सौर उद्रेकाचा पृथ्वीजवळ पोहोचण्याचा वेळ अवघ्या 30 मिनिटांच्या फरकात भाकीत केला. या सुरुवातीच्या चाचणीचे निकाल ऑगस्ट 2026मध्ये मांडण्यात आले असून भविष्यात सौर वादळांसाठी मिळणारा इशारा अधिक अचूक आणि उपयुक्त होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
पृथ्वीचे स्वतचे चुंबकीय क्षेत्र आधीपासूनच एक नैसर्गिक ‘सौर ढाल’ म्हणून काम करते. नासाच्या ‘स्पेस अंब्रेला’ प्रकल्पात या चुंबकीय कवचाचा अभ्यास करण्यासाठी मॅग्नेटोस्फेरिक मल्टीस्केल अर्थात एमएमएस मोहिमेतील माहितीचा वापर केला जात आहे. सूर्यापासून येणाऱया कणांचा पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राशी नेमका कसा परस्परसंवाद होतो, याचा अभ्यास या मोहिमेत केला जातो. या प्रक्रियेत सुंदर ध्रुवीय प्रकाश निर्माण होऊ शकतो; परंतु त्याच वेळी जीपीएस आणि दळणवळण यंत्रणांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
या क्षेत्रातील आणखी एक महत्त्वाची घडामोड म्हणजे युरोपियन स्पेस एजन्सी आणि चायनीज आकॅडमी ऑफ सायन्सेस यांच्या संयुक्त ‘स्माइल’ मोहिमेचे मे 2026मध्ये झालेले प्रक्षेपण. ‘स्माइल’ पृथ्वीच्या चुंबकीय कवचाचा क्ष-किरणांच्या माध्यमातून अभ्यास करणार आहे. सूर्यापासून येणाऱया कणांच्या लाटा पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राला कशा धडकतात आणि त्यातून कोणते बदल होतात, हे अधिक स्पष्टपणे समजून घेणे हा या मोहिमेचा प्रमुख उद्देश आहे.
दरम्यान, नासाच्या जुलै 2026मधील एका अभ्यासाने सौर वादळांबाबतची चिंता आणखी वाढवली आहे. पूर्वी वैज्ञानिकांना पृथ्वीच्या वरच्या वातावरणात निर्माण होणाऱया विद्युत प्रवाहांना एक विशिष्ट कमाल मर्यादा असावी असे वाटत होते. मात्र पृथ्वीच्या जवळ घेतलेल्या दहा लाखांहून अधिक सौर वाऱयाच्या मोजमापांचे विश्लेषण केल्यानंतर या विद्युत प्रवाहांची तीव्रता सौर वाऱयाच्या ताकदीबरोबर वाढत राहू शकते, असे संकेत मिळाले आहेत. याचा अर्थ अतिशय शक्तिशाली सौर वादळांचा तंत्रज्ञानावर अपेक्षेपेक्षा मोठा परिणाम होऊ शकतो.
याचे महत्त्व केवळ अवकाश संशोधनापुरते मर्यादित नाही. आज बँकिंगपासून विमानसेवेपर्यंत अनेक व्यवस्था उपग्रह आणि अचूक वेळेच्या संकेतांवर अवलंबून आहेत. सौर वादळांचा परिणाम वाढल्यास या सेवांमध्ये व्यत्यय येऊ शकतो. त्यामुळे अंतराळातील हवामानाचा अंदाज हा भविष्यातील दैनंदिन तंत्रज्ञानाच्या सुरक्षेचा महत्त्वाचा भाग ठरणार आहे. सूर्याचे बदलते रूप समजून घेणे आणि पृथ्वीपर्यंत पोहोचणाऱया धोक्याचा आधीच इशारा मिळवणे, हीच खरी ‘सौर ढाल’ ठरणार आहे.
त्यामुळे ‘सौर ढाल’ म्हणजे उद्या पृथ्वीभोवती एखादे कृत्रिम कवच उभे करणे, असा अर्थ नाही. प्रत्यक्षात पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र हे पहिले संरक्षणकवच आहे आणि त्याची रचना, त्यावरील सौर वादळांचा परिणाम तसेच त्यांचा आधीच अंदाज घेण्याची क्षमता अधिक चांगली करणे, ही सध्याची खरी दिशा आहे. भविष्यात अधिक अचूक अंदाज, वेगवान इशारे आणि अधिक सक्षम उपग्रह व वीज व्यवस्था यांच्या मदतीने सौर वादळांपासून आधुनिक तंत्रज्ञानाचे नुकसान मोठ्या प्रमाणावर कमी करता येऊ शकते. सूर्याच्या शक्तीला थांबवणे शक्य नसले, तरी तिचा इशारा वेळेवर मिळवून तिच्या परिणामांपासून स्वतचे संरक्षण करणे नक्कीच शक्य आहे.
