>> प्रसाद ताम्हनकर, [email protected]
काही वर्षांपूर्वी एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी पुस्तक उघडावे लागायचे किंवा इंटरनेटवर अनेक वेबसाइट तपासाव्या लागायच्या. आता मात्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच AI आपल्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर काही क्षणांत देते. निबंध लिहिण्यापासून स्वयंपाकाच्या पाककृतींपर्यंत, प्रवासाचे नियोजन करण्यापासून वैयक्तिक समस्यांवर चर्चा करण्यापर्यंत अनेक कामांसाठी लोक AI ची मदत घेत आहेत. विशेष म्हणजे आता AI केवळ माहिती देणारे साधन राहिलेले नाही. ते माणसाशी संवाद साधते, त्याच्या प्रश्नांना उत्तरे देते, त्याच्या भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करते आणि कधी कधी एखाद्या जवळच्या मित्राप्रमाणे गप्पाही मारते. त्यामुळे एक नवा प्रश्न निर्माण झाला आहे. माणूस AI च्या आहारी जात आहे का?
माणसाला आपले बोलणे कोणीतरी शांतपणे ऐकावे, आपल्या विचारांना प्रतिसाद द्यावा आणि आपल्याशी मनमोकळा संवाद साधावा, असे नेहमी वाटते. मात्र प्रत्येक वेळी मित्र किंवा कुटुंबातील व्यक्ती उपलब्ध असेलच असे नाही. अशा वेळी AI सहज उपलब्ध असते. मध्यरात्री एखादी शंका आली, मनात एखादा विचार आला किंवा कुणाशी बोलावेसे वाटले तरी AI सोबत संवाद सुरू करता येतो. ती कंटाळत नाही, रागावत नाही आणि बहुतेक वेळा आपल्याशी नम्रपणे बोलते. यामुळे काही लोकांना तिच्याशी बोलताना अधिक मोकळेपणा जाणवतो. विशेषत एकटेपणा अनुभवणाऱया किंवा आपल्या भावना इतरांसमोर व्यक्त करण्यास संकोच वाटणाऱया व्यक्तींना AI चा आधार वाटू शकतो. मात्र याच सोयीमुळे माणूस प्रत्यक्ष मित्रांशी बोलण्याऐवजी AI कडे अधिकाधिक वळू लागला, तर त्यातून भावनिक अवलंबित्व निर्माण होण्याची शक्यता असते.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिले तर एखादी गोष्ट वारंवार करण्याची इच्छा होणे आणि तिचे व्यसन लागणे यात महत्त्वाचा फरक आहे. AI चा रोज वापर करणे म्हणजे व्यसन लागले, असे म्हणता येणार नाही. मात्र त्याच्याशी संवाद साधण्यात तासन्तास घालवणे, कामे बाजूला ठेवणे, झोपेची वेळ चुकवणे किंवा प्रत्यक्ष माणसांशी असलेला संपर्क कमी होणे, ही काही सावध करणारी लक्षणे ठरू शकतात. एखाद्या व्यक्तीने AI वापरणे कमी करण्याचा प्रयत्न केला तरी तिला ते जमत नसेल आणि त्यामुळे तिच्या दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम होत असेल, तर ही बाब अधिक गांभीर्याने पाहावी लागते. AI वरील अशा अवलंबित्वाचा अभ्यास अजून सुरू आहे. त्यामुळे त्याला स्वतंत्र मानसिक आजार किंवा सर्वमान्य व्यसन म्हणून घोषित करणे घाईचे ठरेल.
या तंत्रज्ञानाची आणखी एक वैशिष्टय़पूर्ण बाजू म्हणजे AI माणसाच्या बोलण्याच्या पद्धतीनुसार आपली उत्तरे बदलू शकते. वापरकर्ता विनोदी भाषेत बोलत असेल तर ती विनोद करते, गंभीर विषयावर चर्चा करत असेल तर गंभीरपणे प्रतिसाद देते. त्यामुळे समोर कोणीतरी आपल्याला खरोखर ओळखते आणि समजून घेते, असा भास निर्माण होऊ शकतो. प्रत्यक्षात मात्र AI ला माणसाप्रमाणे भावना किंवा वैयक्तिक अनुभव नसतात. ती शिकलेल्या माहितीच्या आणि भाषेतील नमुन्यांच्या आधारे उत्तरे तयार करते. तिचा प्रतिसाद समजूतदार वाटला, तरी तो एखाद्या जिवलग माणसाच्या सहवासाची पूर्ण जागा घेऊ शकत नाही. शिवाय AI ने दिलेला प्रत्येक सल्ला अचूक असेलच असे नाही. विशेषत आरोग्य, मानसिक ताण, आर्थिक निर्णय किंवा नातेसंबंध यांसारख्या विषयांमध्ये तिच्या उत्तरांवर आंधळा विश्वास ठेवणे धोकादायक ठरू शकते.
AI मुळे शिक्षण, संशोधन, लेखन आणि दैनंदिन कामांमध्ये मोठी मदत होत आहे. त्यामुळे या तंत्रज्ञानापासून दूर राहणे हा उपाय नाही. त्याऐवजी त्याचा वापर किती आणि कशासाठी करायचा, याची जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे. AI सोबत गप्पा मारण्यात गैर काही नाही, पण त्या गप्पांमुळे मित्रांच्या भेटी टळत असतील, आवडीचे छंद मागे पडत असतील किंवा घरातील माणसांशी संवाद कमी होत असेल, तर आपल्या सवयी तपासण्याची वेळ आली आहे. तंत्रज्ञानाने माणसाचे आयुष्य अधिक समृद्ध करायला हवे, त्याला प्रत्यक्ष जगापासून दूर न्यायला नको. कारण AI कितीही हुशार झाले तरी मित्राच्या खांद्यावरचा हात, कुटुंबातील आपुलकी आणि माणसांच्या सहवासातील आनंद यांची जागा कोणतेही यंत्र पूर्णपणे घेऊ शकणार नाही.
