मानवी मेंदू अंतराळात कसा प्रतिसाद देतो, याचा अभ्यास करण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी एक अनोखा प्रयोग हाती घेतला आहे. अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था नासा आणि तिच्या सहकाऱयांच्या या संशोधनात प्रयोगशाळेत तयार केलेले मानवी मेंदूचे छोटे नमुने आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर नेण्यात येत आहेत. हा प्रयोग SpaceX च्या CRS-35 या मालवाहू अंतराळ मोहिमेचा भाग आहे. या नमुन्यांचा अंतराळात सुमारे पाच आठवडे अभ्यास केला जाणार आहे.
हे नमुने म्हणजे संपूर्ण मानवी मेंदू नाहीत. मानवी पेशींपासून प्रयोगशाळेत तयार केलेल्या, मेंदूच्या काही रचना आणि गुणधर्म दाखवणाऱया छोटय़ा पेशीसमूहांना ‘ब्रेन ऑर्गनॉइड्स’ म्हणतात. हे नमुने शास्त्रज्ञांना मेंदूच्या पेशींचा अभ्यास नियंत्रित परिस्थितीत करण्याची संधी देतात. अंतराळात गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम पृथ्वीपेक्षा वेगळा असतो. त्यामुळे तेथील परिस्थितीचा मेंदूच्या पेशींवर कसा प्रभाव पडतो, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
या प्रयोगात अंतराळात पाठवलेल्या नमुन्यांची तुलना पृथ्वीवर ठेवलेल्या तशाच नमुन्यांशी केली जाणार आहे. त्यामुळे अंतराळातील परिस्थितीमुळे पेशींमध्ये कोणते बदल होतात, हे शोधता येईल. या संशोधनातून मेंदूच्या पेशींवर होणारा ताण आणि त्यांची प्रतिक्रिया समजण्यास मदत होऊ शकते. भविष्यात चंद्रावर किंवा त्यापलीकडे दीर्घकाळ राहणाऱया अंतराळवीरांच्या आरोग्याचे रक्षण करण्यासाठीही या माहितीचा उपयोग होऊ शकतो.
या अभ्यासाचे महत्त्व केवळ अंतराळवीरांपुरते मर्यादित नाही. मेंदूच्या पेशींमध्ये होणारे बदल समजल्यास मेंदूशी संबंधित काही आजारांवरील संशोधनालाही दिशा मिळू शकते. मात्र या प्रयोगातून लगेच उपचार उपलब्ध होतील, असा निष्कर्ष काढता येणार नाही. नमुन्यांचे निरीक्षण आणि त्यातून मिळणाऱया माहितीचे विश्लेषण केल्यानंतरच शास्त्रज्ञांना पुढील निष्कर्ष काढता येतील. अंतराळातील सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाचा मानवी शरीरावर होणारा परिणाम समजून घेण्याच्या प्रयत्नातील हा आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. या संशोधनातून मिळणारी माहिती भविष्यात अंतराळ मोहिमांचे नियोजन, अंतराळवीरांची सुरक्षितता आणि मेंदूच्या पेशींवरील संशोधन अधिक प्रभावी करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
स्पायडरमॅन
