>> ब्रिगेडियर हेमंत महाजन
गेल्या पंच्याहत्तर वर्षांत पाकिस्तान, बांगलादेश आणि अफगाणिस्तानमध्ये झालेला लोकसंख्याशास्त्राrय बदल हा आधुनिक दक्षिण आशियाई इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा, परंतु कमी अभ्यासलेला विषय आहे. पाकिस्तानातून हिंदू आणि शीख समुदायांचे नाहीसे होणे, बांगलादेशातील हिंदू लोकसंख्येची सातत्याने होणारी घट आणि अफगाणिस्तानमधील हिंदू व शीख समुदायांचे नामशेष होण्याच्या मार्गावर असणे, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे.
केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी 26 मे 2026 रोजी निवृत्त न्यायाधीश प्रकाश प्रभाकर नावळेकर यांच्या अध्यक्षतेखाली एका उच्चस्तरीय समितीची घोषणा केली. बेकायदेशीर घुसखोरीमुळे होणाऱया ‘अनैसर्गिक लोकसंख्याशास्त्राrय बदलांचा’ अभ्यास करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवण्यात आली आहे. खरे म्हणजे 1947 पासून पाकिस्तान आणि बांगलादेशात झालेला लोकसंख्या बदल आणि त्याला कारणीभूत ठरलेल्या घटकांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
1941च्या जनगणनेनुसार आज पाकिस्तानमध्ये असलेल्या भागात हिंदूंची लोकसंख्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे 14-15 टक्के होती, तर शिखांचे प्रमाण सहा टक्के होते. एकत्रितपणे हे दोन समुदाय एकूण लोकसंख्येच्या जवळ जवळ एक पंचमाश होते. तथापि काही वर्षांतच हे प्रमाण नाटकीयरीत्या बदलले. फाळणीच्या वेळी झालेल्या हिंसाचारामुळे पश्चिम पाकिस्तानमधील संपूर्ण हिंदू आणि शीख लोकसंख्येला भारतात येणे भाग पडले. इतिहासकारांच्या अंदाजानुसार 1947 ते 1951 दरम्यान सुमारे 47 ते 50 लाख हिंदू आणि शिखांनी पश्चिम पाकिस्तानातून भारतात स्थलांतर केले. फाळणीदरम्यान पाकिस्तानमध्ये झालेल्या हिंदूंच्या मृत्यूचा अंदाज 2 लाखांपासून ते जवळ जवळ 20 लाखांपर्यंत वर्तवला जातो.
पाकिस्तानमधील हिंदूंची लोकसंख्या पुढे 15 टक्क्यांवरून घसरून 1951च्या जनगणनेत साधारण 1.6 टक्के झाली. आज तर पाकिस्तानच्या लोकसंख्येमध्ये हिंदूंचे प्रमाण अवघे 1 टक्का असून ते प्रामुख्याने सिंध प्रांतात एकवटलेले आहेत. शिखांची लोकसंख्या केवळ काही हजारांवर राहिली आहे.
आताच्या बांगलादेशात फाळणीच्या वेळी लोकसंख्येमध्ये हिंदूंचे प्रमाण सुमारे 28-30 टक्के होते. फाळणीनंतरच्या पहिल्या जनगणनेत हिंदूंची लक्षणीय उपस्थिती दिसून आली, परंतु त्यानंतरच्या दशकांमध्ये त्यात सातत्याने घट होत गेली आणि आज ते 8 टक्क्यांपेक्षा कमी आहे.
1950 आणि 1960 च्या दशकातील स्थलांतर पूर्व पाकिस्तानातून हिंदूंचे पहिले मोठे स्थलांतर 1950 मध्ये झालेल्या मोठ्या प्रमाणावरील हिंदू-विरोधी दंगलीनंतर झाले. ढाका, बारीसाल आणि खुलना यांसारख्या जिह्यांमध्ये झालेल्या हिंसाचारामुळे हिंदू समुदायांमध्ये व्यापक भीती आणि असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली. हजारो लोकांनी सीमा ओलांडून भारतात, विशेषतः पश्चिम बंगाल, आसाम आणि त्रिपुरामध्ये प्रवेश केला. 1950च्या दशकात आणि 1960च्या दशकाच्या सुरुवातीला वेळोवेळी होणारे जातीय दंगे आणि भेदभावाच्या वागणुकीमुळे हे स्थलांतर सातत्याने सुरूच राहिले.
एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे मालमत्ता कायदे, ज्यांचा हिंदू नागरिकांना मोठा फटका बसला. 1965च्या भारत-पाकिस्तान युद्धानंतर पाकिस्तानने ‘एनिमी प्रॉपर्टी ऍक्ट’ (शत्रू संपत्ती कायदा) लागू केला. राष्ट्रीय सुरक्षेचा उपाय म्हणून हा कायदा सादर केला गेला असला तरी याद्वारे भारतात स्थलांतरित झालेल्या किंवा भारताशी संबंध असल्याचा संशय असलेल्या व्यक्तींची मालमत्ता जप्त करण्याचा अधिकार प्रशासनाला मिळाला.
1971 मध्ये बांगलादेशला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही ‘व्हेस्टेड प्रॉपर्टी ऍक्ट’ (निहित संपत्ती कायदा) अंतर्गत अशाच तरतुदी सुरू राहिल्या. संशोधकांच्या मते, या कायद्यांनी हिंदूंच्या आर्थिक नाकेबंदीत मोठी भूमिका बजावली आणि मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतराला प्रोत्साहन दिले. अभ्यासातून असे दिसून येते की, या तरतुदींनुसार लाखो एकर जमीन हिंदूंच्या मालकीतून काढून घेण्यात आली.
पूर्व पाकिस्तानमधील हिंदू लोकसंख्येवर झालेला सर्वात भीषण हल्ला 1971च्या बांगलादेश मुक्ती युद्धादरम्यान झाला. बांगलादेश सरकारच्या मते या युद्धात सुमारे 30 लाख लोक मारले गेले. हिंसेचे प्रमाण प्रचंड होते आणि बळी पडलेल्यांमध्ये हिंदूंचे प्रमाण जास्त होते. नोव्हेंबर 1971 पर्यंत जवळपास 1 कोटी (10 दशलक्ष) निर्वासित भारतात पळून आले होते, ज्यामध्ये बहुतांश हिंदू होते. डिसेंबर 1971 मध्ये बांगलादेशच्या मुक्तीनंतर अनेक निर्वासित परतले, परंतु लाखो लोक कायमचे भारतातच राहिले, ज्यामुळे भारताच्या सीमावर्ती राज्यांच्या लोकसंख्याशास्त्राrय रचनेत कायमचा बदल झाला.
ढाका विद्यापीठाचे बांगलादेशी अर्थतज्ञ डॉ. अब्दुल बरकत यांनी या विषयावर एक अत्यंत प्रभावशाली अभ्यास केला. दशकांच्या संशोधनाच्या आधारे बरकत यांनी अंदाज वर्तवला की, भेदभाव, असुरक्षितता आणि छळामुळे 1964 ते 2013 दरम्यान सुमारे 1 कोटी 13 लाख (11.3 दशलक्ष) हिंदूंनी बांगलादेश सोडला. त्यांच्या गणितानुसार, त्या काळात दरवर्षी सरासरी 2 लाख 30 हजारांहून अधिक हिंदूंनी देश सोडला.
आकडेवारी हे दर्शवते की, बांगलादेश स्वतंत्र झाल्यानंतरही हिंदूंचे पलायन थांबले नाही, तर ते एकापाठोपाठ एक आलेल्या राजकीय राजवटींच्या काळातही सुरूच राहिले. पाकिस्तानमधील शिखांच्या अनुभवाकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे. 1947 पूर्वी शीख हे पश्चिम पंजाबमध्ये एकवटलेले होते आणि ते या प्रदेशातील एक प्रमुख सामाजिक आणि आर्थिक शक्ती होते. फाळणीनंतर 10 ते 20 लाख शिखांनी भारतात स्थलांतर केले. आज तिथे केवळ एक लहानसा शीख समुदाय शिल्लक आहे.
पाकिस्तान, बांगलादेश आणि अफगाणिस्तानमधून झालेल्या हिंदूंच्या एकूण स्थलांतराचा विचार केल्यास एक मोठा आकडा समोर येतो. फाळणीच्या वेळी आणि त्यानंतर लगेच पश्चिम पाकिस्तानातून सुमारे 50 ते 70 लाख हिंदू आणि शिखांनी स्थलांतर केले. 1950च्या दशकापासून ते आतापर्यंत पूर्व पाकिस्तान आणि बांगलादेशातून 11 दशलक्षहून (1 कोटी 10 लाख) अधिक हिंदूंनी देश सोडल्याचा अंदाज आहे. संघर्षाच्या वेगवेगळ्या लाटांदरम्यान अफगाणिस्तानमधून हजारो हिंदू आणि शिखांनी स्थलांतर केले. हे सर्व एकत्रित केले असता 1947 पासून या तीन देशांतून भारतात स्थलांतरित झालेल्या मुस्लिम नसलेल्या अल्पसंख्याकांची एकूण संख्या 15 ते 20 दशलक्ष (1.5 ते 2 कोटी) पेक्षा जास्त असण्याची शक्यता आहे.
