<< विशाल फुटाणे
[email protected]
शुंभ आणि निशुंभ या असुरांचा संहार करणाऱ्या देवीचे हे रूप भारतीय शक्तोपासनेतील महत्त्वाचे रूप मानले जाते. तामीळनाडूच्या शिवगंगा जिह्यातील कळैयारकोविल येथे आढळणारे हे शिल्प देवीच्या उग्र उपासनेची आणि तिच्या युद्धकारी स्वरूपाची प्रभावी आठवण करून देते.
भारतीय मंदिरशिल्प परंपरेत देवीची अनेक रूपे आढळतात. काही रूपे मातृत्व, सौंदर्य, करुणा आणि मंगलत्वाचे दर्शन घडवतात; तर काही रूपे अत्यंत उग्र, युद्धकारी आणि दुष्टसंहारक आहेत. अशाच उग्र रूपांपैकी एक म्हणजे निशुंभसुदनी. शुंभ आणि निशुंभ या असुरांचा संहार करणाऱ्या देवीचे हे रूप भारतीय शक्तोपासनेतील महत्त्वाचे रूप मानले जाते. तामीळनाडूच्या शिवगंगा जिह्यातील कळैयारकोविल येथे आढळणारे हे शिल्प देवीच्या उग्र उपासनेची आणि तिच्या युद्धकारी स्वरूपाची प्रभावी आठवण करून देते.
देवीमाहात्म्य, ज्याला दुर्गासप्तशती किंवा चंडीपाठ असेही संबोधले जाते, हे मार्कंडेय पुराणाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. शुंभ-निशुंभाच्या कथेचा प्रारंभ पाचव्या अध्यायापासून होतो. नवव्या अध्यायात निशुंभवध, तर दहाव्या अध्यायात शुंभवध वर्णिला आहे. त्यामुळे शुंभ-निशुंभवधाची कथा केवळ तिसऱया-चौथ्या अध्यायात येते असे म्हणणे अचूक नाही. तिसऱ्या अध्यायाचा प्रमुख विषय महिषासुरवध आहे. चौथ्या अध्यायात देवीची स्तुती येते.
शुंभ आणि निशुंभ हे सामर्थ्यशाली असुर म्हणून कथेत समोर येतात. त्यांच्या पराक्रमामुळे देवतांना संकटाचा सामना करावा लागतो. देवतांच्या प्रार्थनेनंतर देवीचे प्रकटीकरण होते आणि पुढे तिचा असुरांशी संघर्ष सुरू होतो. चंड-मुंड, रक्तबीज यांसारख्या असुरांचा संहार झाल्यानंतर शुंभ आणि निशुंभ स्वत युद्धभूमीवर उतरतात. या युद्धाचे वर्णन देवीमाहात्म्यात अत्यंत प्रभावी पद्धतीने केले आहे. नवव्या अध्यायात निशुंभ देवीशी युद्ध करतो. तो विविध शस्त्रांनी देवीवर आक्रमण करतो; देवी त्याची शस्त्रs परतवून लावते. अखेरीस देवीच्या प्रहाराने निशुंभाचा वध होतो. कथानकातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रसंग म्हणजे, निशुंभाच्या शरीरातून आणखी एका शक्तिशाली असुराचे प्रकट होणे. देवी त्याचाही संहार करते.
दहाव्या अध्यायात निशुंभाचा भाऊ शुंभ अंतिम युद्धासाठी देवीसमोर येतो. शुंभ देवीवर आरोप करतो का, ती इतर शक्तींच्या साहाय्याने युद्ध करीत आहे. त्यावर देवीचे अत्यंत महत्त्वाचे तात्त्विक विधान येते-तिच्यापासून प्रकट झालेल्या विविध शक्ती पुन्हा तिच्यात विलीन होतात आणि ती एकटी उभी राहते. त्यानंतर शुंभ आणि देवी यांच्यात अंतिम युद्ध होते आणि शुंभाचाही वध होतो. याच पुराणिक आख्यानाचे शिल्परूप दक्षिण भारतातील मंदिरपरंपरेत विविध प्रकारे साकारले गेले. कळैयारकोविल, शिवगंगा जिल्हा, तामीळनाडू येथील प्रस्तुत शिल्पात देवीचे बहुहस्त आणि उग्र युद्धरूप ठळकपणे जाणवते. अनेक हात, आयुधांची मांडणी, शरीराची युद्धसज्ज स्थिती आणि पायाशी दिसणारे युद्धदृश्य यामुळे देवीच्या दैत्यसंहारक रूपाची कल्पना अधिक प्रभावी होते. शिल्पावर आजच्या पूजाविधीतील कुंकू, हळद आणि इतर पूजासामग्रीचे चिन्ह दिसत असल्याने हे शिल्प केवळ संग्रहालयीन वस्तू नसून आजही लोकश्रद्धेत जिवंत असलेल्या देवीपरंपरेचा भाग असल्याचे दृश्य स्वरूपातून जाणवते.
उग्र उपासनेची परंपरा
भारतीय धार्मिक परंपरेत ‘उग्र म्हणजे केवळ भयानक किंवा हिंसक असा अर्थ घेणे योग्य नाही. उग्र देवी म्हणजे अनिष्टाचा नाश करणारी, संकटापासून संरक्षण करणारी आणि दुष्ट शक्तींवर नियंत्रण ठेवणारी शक्ती अशी धार्मिक कल्पना आहे. त्यामुळे काली, चामुंडा, दुर्गा, भद्रकाली, महिषासुरमर्दिनी, निशुंभसुदनी यांसारख्या देवीरूपांना मंदिरपरंपरेत विशेष स्थान मिळाले.
देवीच्या हातातील आयुधांनाही या संदर्भात प्रतीकात्मक अर्थ आहे. त्रिशूल, खड्ग, चक्र, धनुष्य-बाण, शंख किंवा इतर आयुधे ही केवळ युद्धाची साधने नसून अज्ञान, अहंकार, अधर्म आणि आसुरी प्रवृत्तींच्या विनाशाचे प्रतीक म्हणूनही पाहिली जातात.
रामायणातील इंद्रजित आणि निकुंभिला
दक्षिण भारतातील उग्र देवी उपासनेचा विचार करताना रामायणातील रावणपुत्र इंद्रजित याचा संदर्भही लक्षात घेण्यासारखा आहे. वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडात इंद्रजित निकुंभिला या स्थळी यज्ञ करीत असल्याचे वर्णन येते. त्याने तेथे अग्नीत आहुती दिली आणि हा यज्ञ पूर्ण झाल्यास त्याला विशेष सामर्थ्य प्राप्त होणार असल्याचे कथानकात सांगितले आहे. विभीषण रामाला या यज्ञाचे महत्त्व सांगतो आणि लक्ष्मणाला निकुंभिलेकडे जाण्यास प्रवृत्त करतो. मात्र येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेणे आवश्यक आहे. निकुंभिला देवी आणि निशुंभसुदनी देवी या दोन्ही संज्ञा सरसकट समान मानणे योग्य ठरणार नाही. रामायणात ‘निकुंभिला’ हे विशिष्ट पवित्र स्थळ आणि तेथील यज्ञपरंपरेचा संदर्भ येतो; तर ‘निशुंभसुदनी’ हे शुंभ-निशुंभाचा वध करणाऱ्या देवीचे विशेषण आहे. दोन्ही परंपरांचा संबंध दक्षिण भारतीय शक्तोपासनेच्या व्यापक संदर्भात आहेत
शिल्प म्हणजे दगडातील पुराणकथा
कळैयारकोविल येथील निशुंभसुदनीचे शिल्प पाहताना एक गोष्ट विशेष जाणवते. पुराणातील शब्दबद्ध कथा शिल्पकाराने दगडात रूपांतरित केली आहे. ग्रंथामध्ये देवी आणि असुर यांच्यातील युद्ध वाचता येते; परंतु शिल्पामध्ये तेच युद्ध दृश्य, देहबोली, आयुधे आणि भावमुद्रांमधून अनुभवता येते. म्हणूनच मंदिरशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ कलाशास्त्रीय अभ्यास राहत नाही. त्यातून तत्कालीन समाजाची धार्मिक कल्पना, देवीची उपासना, पुराणकथांचा प्रसार, स्थानिक श्रद्धा आणि मंदिरसंस्कृती यांचा मागोवा घेता येतो. विशेषत दक्षिण भारतातील मंदिरांमध्ये पुराणकथांचे शिल्परूप मोठ्या प्रमाणावर आढळते. निशुंभसुदनी ही म्हणून केवळ शुंभ-निशुंभाचा वध करणारी देवी नाही. ती भारतीय शक्तितत्त्वातील त्या कल्पनेचे प्रतीक आहे, ज्यामध्ये शक्ती ही सृष्टीची निर्मिती करणारी तसेच संकटसमयी संरक्षण आणि दुष्टसंहार करणारी सामर्थ्यरूप शक्ती आहे. कळैयारकोविल येथील हे शिल्प त्या विचाराचे दगडातील प्रभावी रूप आहे.
आज मंदिरांमध्ये अशा प्राचीन प्रतिमांची पूजा सुरू असल्याने त्यांना केवळ पुरातन शिल्प म्हणून पाहणेही अपुरे आहे. त्यांच्यात इतिहास आणि वर्तमान श्रद्धा यांचा एक जिवंत संवाद दिसतो. म्हणूनच कळैयारकोविलचे निशुंभसुदनी शिल्प दक्षिण भारतातील उग्र शक्तोपासना, पुराणकथा आणि मंदिरशिल्पपरंपरेच्या अभ्यासासाठी निश्चितच लक्षवेधी ठरते.
