>> राजेश पोवळे
मराठी साहित्यविश्वातील काही व्यक्तिमत्त्वे ही केवळ लेखक नसतात, ती स्वतः एक संस्कृती असतात. त्यांचे लेखन हे केवळ शब्दांचे संकलन नसते, तर ते एका संपूर्ण पिढीच्या भावविश्वाचे, स्मृतींचे आणि संवेदनांचे जतन असते. ज्येष्ठ ललित गद्यकार श्रीनिवास कुलकर्णी यांच्या निधनाने अशीच एक संस्कृती आज पोरकी झाली आहे. मराठी ललित गद्याचा तपस्वी काळाच्या पडद्याआड गेला. आजच्या धावपळीच्या, कोरड्या आणि कृत्रिम होत चाललेल्या जगात श्रीनिवास कुलकर्णी यांचे लेखन म्हणजे मनाला विसावा देणारी हिरवीगार सावली होती. त्यांच्या शब्दांत आक्रोश नव्हता, पण अंतर्मुख करणारी शांतता होती. मोठमोठय़ा घोषणांचा गजर नव्हता, पण जीवनाचा खोल अर्थ होता. त्यांनी वाचकाला चकित करण्याचा कधी प्रयत्न केला नाही. त्यांनी त्याला स्वतःकडे, स्वतःच्या आठवणींकडे आणि निसर्गाच्या कुशीत पुन्हा घेऊन जाण्याचे काम केले. त्यांचा ‘डोह’ वाचताना प्रत्येकाच्या मनातील बालपण जागे होते. ‘सोन्याचा पिंपळ’ हातात घेतला की, गावच्या वेशीवरील झाडे पुन्हा सळसळू लागतात. ‘पाण्याचे पंख’ वाचताना पावसाचा पहिला थेंब मनावर पडतो आणि ‘कोरडी भिक्षा’ जीवनातील साधेपणाचे अमूल्य तत्त्वज्ञान शिकवून जाते. त्यांच्या प्रत्येक पुस्तकात माणूस अधिक माणूस होतो.
आजच्या साहित्यविश्वात शब्दांची गर्दी आहे, पण शब्दांमागे आत्मा शोधावा लागतो. श्रीनिवास कुलकर्णी यांच्या लेखनात मात्र प्रत्येक शब्द जिवंत होता. त्यांनी शब्दांवर अलंकार चढवले नाहीत. त्यांनी त्यांना श्वास दिला. म्हणूनच त्यांचे गद्य वाचताना ते केवळ साहित्य वाटत नाही, तर आयुष्याचा अनुभव वाटतो. सांगली जिह्यातील औदुंबरच्या मातीत जन्मलेला हा लेखक संघर्षातून घडला. प्रतिकूल परिस्थितीने त्यांची संवेदना कुंठित केली नाही. उलट अधिक प्रगल्भ केली. गरिबी, अभाव, ग्रामीण जीवन, निसर्ग, आई-वडिलांचे संस्कार, गावातील साधी माणसे या सगळ्यांनी त्यांच्या लेखणीला अस्सलपणा दिला. त्यामुळे त्यांच्या लेखनात कृत्रिमतेचा लवलेशही दिसत नाही.
‘मौज’च्या संपादकीय विभागात काम करत असताना त्यांनी मराठी साहित्याला एक नवा ललित स्वर दिला. ‘सत्यकथा’, ‘मौज’सारख्या प्रतिष्ठत नियतकालिकांतून प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या लेखांनी वाचकांच्या मनात कायमचे घर केले. त्यांचे लेखन भाषेच्या सीमाही ओलांडून गेले आणि इंग्रजीसह इतर भाषांतही त्याचे अनुवाद झाले. हे त्यांच्या साहित्याच्या वैश्विकतेचे प्रतीक आहे.
कवी मंगेश पाडगावकर यांनी त्यांच्याविषयी केलेले विधान आज इतिहासाचा भाग झाले आहे- ‘‘बालकवींच्या प्रतिभेने कविता न लिहिता गद्य लिहिले असते, तर ते श्रीनिवास कुलकर्णी यांचे लेखन झाले असते.’’ हा गौरव सहजासहजी कोणालाही लाभत नाही. तो त्यांच्या साहित्यिक उंचीचा निर्विवाद पुरावा आहे.
आज साहित्याच्या नावाखाली गाजावाजा, प्रसिद्धी आणि बाजारपेठेची धावपळ सुरू आहे. अशा काळात श्रीनिवास कुलकर्णी यांच्यासारखे लेखक विरळाच. त्यांनी साहित्याला कधी व्यवसाय बनवले नाही, ते त्यांच्यासाठी साधना होती. त्यांनी पुरस्कारांसाठी लिहिले नाही. त्यांनी मनासाठी लिहिले. म्हणूनच त्यांचे शब्द आजही तितकेच ताजे आहेत.
त्यांच्या लेखनात निसर्ग हा केवळ पार्श्वभूमी नव्हता, तो एक जिवंत पात्र होता. झाडे, वेली, पाऊस, नदी, पक्षी, माती, वारा हे सारे त्यांच्या शब्दांमध्ये बोलू लागायचे. बालपण हा त्यांच्यासाठी केवळ जीवनाचा एक टप्पा नव्हता, ती एक मूल्यव्यवस्था होती. म्हणूनच त्यांच्या साहित्याने अनेक पिढय़ांना निरागसतेचे आणि संवेदनशीलतेचे संस्कार दिले.
त्यांच्या जाण्याने मराठी ललित गद्याचा एक सुवर्णअध्याय संपला आहे. ही पोकळी कोणत्याही पुरस्काराने, कोणत्याही नव्या लेखकाने भरून निघणार नाही. कारण काही लेखक हे व्यक्ती नसतात, ते परंपरा असतात. श्रीनिवास कुलकर्णी ही अशीच एक परंपरा. कारण त्यांनी आपल्याला शब्दांचे सौंदर्य, संवेदनांचा अर्थ आणि साधेपणाचे वैभव दिले. त्यांचा देह निघून गेला असेल, पण ‘डोह’ अजूनही तितकाच खोल आहे. ‘सोन्याचा पिंपळ’ अजूनही तितकाच सळसळतो आहे. ‘पाण्याचे पंख’ अजूनही उडत आहेत आणि ‘कोरडी भिक्षा’ अजूनही जीवन समृद्ध करत आहे. असे लेखक मृत्यूने हरवत नाहीत. ते काळाच्या स्मरणात, वाचकांच्या मनात आणि भाषेच्या श्वासात चिरंतन जगत राहतात. मराठी ललित गद्याचा हा ऋषितुल्य साधक अनंताच्या प्रवासाला निघून गेला. मात्र त्याने निर्माण केलेले शब्दविश्व काळाच्या कोणत्याही वादळाने कधीही पुसले जाणार नाही.
