>> डॉ. आशुतोष कुलकर्णी
आयुर्वेदामध्ये मिष्टान्न (आधुनिक युगात डेज़र्ट. मृष्ट म्हणजे शुद्ध/रुचकर आणि अन्न म्हणजे भोजन) याचा अर्थ गोड आणि अत्यंत पौष्टिक आहार असा होतो. पाश्चात्त्य पद्धतीत जेवणाच्या शेवटी डेझर्ट किंवा गोड पदार्थ खाण्याची प्रथा आहे. मात्र आयुर्वेदानुसार गोड आणि जड पदार्थ जेवणाच्या सुरुवातीला खावेत.
भारत गोड पदार्थांचा खजिना आहे. प्रत्येक प्रांतानुसार वेगवेगळे पदार्थ बनवले जातात. महाराष्ट्रात पुरणपोळी, मोदक, श्रीखंड. तर गुजरातमध्ये मोहनथाळ, दूधपाक. राजस्थानमध्ये घेवर, चूरमा, उत्तर प्रदेशमध्ये पेठा, मलाईयो. बिहारमध्ये तिलकुट, खाजा. पश्चिम बंगालमध्ये संदेश, मिष्टी दोई, रसगुल्ला. ओडिशामध्ये छेना पोडा. कर्नाटकमध्ये मैसूर पाक, धारवाड पेढा. केरळमध्ये पायसम, अडा प्रदमन. तामीळनाडूमध्ये सक्करै पोंगल, तिरुनेलवेली हलवा, आंध्र प्रदेशमध्ये पुथरेकुलु, अरिसेलु. तेलंगणामध्ये क़ुबानी का मीठा. डबल का मीठा. उत्तराखंडमध्ये बाल मिठाई, सिंगोरी. गोवामध्ये बेबिंका, दोदोल. आसाममध्ये पिठा, तिल पिठा. मणिपूरमध्ये चक-हाओ खीर असे वैशिष्टय़ पूर्ण गोड पदार्थ भारतभर बनवले जातात.
चरकसंहितेमध्ये मधुर रस (गोड चव) हा सर्वाधिक पोषण करणारा रस म्हणून उल्लेख आहे. मात्र त्याचे सेवन विचारपूर्वक आणि योग्य प्रमाणात करणे आवश्यक आहे.
मिष्टान्नामध्ये नैसर्गिकरीत्या मधुर रस (गोड चव) असतो आणि ते पृथ्वी (पृथ्वी) व जल (जल) या महाभूतांनी बनलेले असल्यामुळे योग्य प्रमाणात सेवन केल्यास त्याचे फायदे होऊ शकतात. महत्त्वाचा फायदा म्हणजे वात आणि पित्ताचे शमन करणे. मिष्टान्न सामान्यत शीत (शीत वीर्य) आणि जड (गुरू) गुणाचे असते. चिंता, कोरडेपणा, अशक्तपणा यामुळे वाढलेला वातदोष आणि शरीरातील अतिरिक्त उष्णता, आम्लता, चिडचिड, राग यामुळे वाढलेला पित्तदोष शांत करण्यास ते उपयुक्त ठरते.
त्यामुळे गोड पदार्थ खाल्ल्याने मन प्रसन्न होते. शुद्ध आणि नैसर्गिक गोड पदार्थ मज्जासंस्थेचे पोषण करतात आणि सत्त्व वाढवण्यास मदत करतात. सत्त्व म्हणजे मानसिक शांतता, स्थिरता आणि समाधानाची अवस्था. म्हणून सणासुदीला गोड पदार्थ खाण्याची आपली परंपरा आहे.
मिष्टान्न शरीरातील ऊतींच्या पोषणासाठी आणि पुनर्बलनासाठी उपयुक्त मानले जाते. ते सातही धातूंच्या (धातू) वृद्धीस मदत करते. विशेषत ओजस (प्रतिकारशक्ती व जीवनशक्ती), बल आणि स्नायूंच्या वाढीस सहाय्य करते.
वाढत्या वयातील मुले, वृद्ध व्यक्ती, आजारातून बरे होत असलेले लोक किंवा जास्त शारीरिक श्रमामुळे अशक्त व कृश झालेले व्यक्ती यांच्यासाठी मिष्टान्न लाभदायक ठरू शकते.
मिष्टान्नाचे गुरू (जड) आणि स्निग्ध (चिकट/तेलकट) स्वरूप असल्यामुळे, त्याचे अयोग्य किंवा अतिसेवन केल्यास पचनशक्ती बिघडू शकते. शरीराला सुस्ती येते, गोड आणि जड पदार्थांचे अतिसेवन केल्याने कफदोष झपाटय़ाने वाढू शकतो. त्यामुळे आळस, जास्त झोप येणे, श्वसनमार्गात कफ साचणे आणि चयापचय मंदावणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.
मिष्टान्न पचवण्यासाठी मजबूत पचनशक्ती आवश्यक असते. वारंवार किंवा मोठय़ा प्रमाणात सेवन केल्यास अग्नी मंदावतो आणि अपूर्ण पचनामुळे आम (न पचलेले व शरीरात साचणारे अपायकारक द्रव्य) तयार होऊ शकते.
मिष्टान्नाचे अति सेवन हे आयुर्वेदात प्रमेह , स्थौल्य (लठ्ठपणा) आणि यकृतामध्ये चरबी साचणे यांसारख्या विकारांच्या प्रमुख कारणांपैकी एक आहे.
अतिरिक्त गोड पदार्थांमुळे आम साचल्यास रक्तधातू दूषित होऊ शकतो. त्याचा परिणाम त्वचेवर पुरळ, गाठी/सिस्ट किंवा लसिका संस्थेत सूज यांसारख्या स्वरूपात दिसू शकतो.
मिष्टान्नाचे फायदे मिळावेत आणि त्याचे दुष्परिणाम टाळता यावेत यासाठी आयुर्वेदात आहार सेवनाच्या काही विशिष्ट पद्धती सांगितल्या आहेत. उदा जेवणाच्या सुरुवातीला गोड पदार्थ खावेत. कारण त्या वेळी पचनाग्नी (अग्नी) अधिक प्रबळ असतो. जेवणाच्या शेवटी गोड आणि जड पदार्थ खाल्ल्यास आधीच मंदावलेल्या पचनाग्नीवर अतिरिक्त भार पडतो आणि त्यामुळे पचन मंदावणे व जडपणा वाढू शकतो.
खरोखरच तीव्र आणि नैसर्गिक भूक लागलेली असेल तरच समृद्ध व गोड पदार्थांचे सेवन करावे. पचन मंद वाटत असेल, पोट फुगलेले असेल किंवा जडपणा जाणवत असेल, तर असे पदार्थ टाळणे योग्य.
मिष्टान्नाचे सेवन हिवाळ्यातील हेमंत आणि शिशिर ऋतूंमध्ये, तसेच शरद ऋतूमध्ये तुलनेने चांगल्या प्रकारे सहन केले जाते, कारण या काळात शरीरातील पचनशक्ती नैसर्गिकरीत्या अधिक प्रबळ असते. त्यामुळे दसरा-दिवाळीमध्ये असे गोड पदार्थ केले जातात आणि ते पचतातही.
याउलट वर्षा ऋतू (पावसाळा) आणि वसंत ऋतूमध्ये मिष्टान्नाचे सेवन मोठय़ा प्रमाणात कमी करावे. कारण या काळात पचनशक्ती तुलनेने कमजोर असू शकते.
