अमेरिका-इराणमध्ये शांतता करार झाला आहे. दोन्ही देशांकडून लवकरच करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात येणार आहेत. त्यामुळे आखाती देशात तणाव कमी होणार असून जगाची तेल पुरवठ्याची समस्या कमी होण्याची शक्यता आहे. मात्र, युद्धकाळात अमेरिकेच्या नौदलाला रोखण्यासाठी होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत भूसुरुंग पेरले होते. आता शांतता करार झाल्यावर ही धोकादायक भूसुंरुग हटवणार कोण? असा प्रश्न उपस्थित होत आहे. या प्रश्नामुळे जगभरातील लष्करी रणनीतीकार चिंतेत आहेत.
अमेरिका-इराण करार होऊनही, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील इराणच्या भूसुरुंगांनी संकट निर्माण केले आहे. हे प्राणघातक सुरुंग काढल्याशिवाय, जहाजांना या मार्गातून सुरक्षितपणे जाणे अशक्य आहे. जर एखादे जहाज समुद्रातील भूसुरुंगाजवळ आले, तर मोठा स्फोट होण्याची शक्यता आहे.
अमेरिकेची लष्करी कारवाईचा मार्ग रोखण्यासाठी इराणने जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेलमार्ग असलेल्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमध्ये प्रचंड सागरी सुरुंग पेरले होते. आता दोन्ही देश शांतता करार करण्यासाठी एकत्र येत असले तरी, खरा आणि सर्वात धोकादायक प्रश्न हा आहे की या व्यस्त सागरी मार्गात पेरलेले हे जीवघेणे सुरुंग हटवण्याची जबाबदारी कोण घेणार?
या समुद्री मार्गातून भूसुरुंग पूर्णपणे हटवले जात नाहीत, तोपर्यंत त्यातून जाणारे कोणतेही व्यापारी जहाज किंवा तेलवाहू जहाज आत्मघातकी ठरू शकते. होर्मुझची सामुद्रधुनी हा एक सामान्य सागरी मार्ग नाही, ती जगाची आर्थिक नाडी आहे. अलीकडील तणावाच्या काळात, इराणने केवळ हा मार्ग बंदच केला नाही, तर अमेरिकेची घुसखोरी रोखण्यासाठी पाण्याखाली प्राणघातक सुरुंगांचे जाळेही पेरले आहे.
हे नौदल सुरुंग वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत कारण ते पाण्याच्या पृष्ठभागाखाली लपलेले राहतात. एखादे मोठे जहाज त्यांच्या संपर्कात येताच किंवा त्यांच्या जवळून जाताच, तेथे प्रचंड स्फोट होतो आणि जहाज बुडते. ट्रम्प प्रशासनाने युरेनियम नष्ट करण्यासाठी आणि हा मार्ग पुन्हा सुरू करण्यासाठी इराणसोबत काम करण्यास सहमती दर्शवली आहे, परंतु हे धोकादायक सुरुंग हटवल्याशिवाय, हा मार्ग पूर्णपणे खुला होणे अशक्य आहे.
समुद्रातील भूसुरुंग शोधणे आणि निकामी करणे ही जगातील सर्वात कठीण, खर्चिक आणि वेळखाऊ लष्करी मोहिमांपैकी एक आहे. यासाठी अत्यंत प्रगत सोनार तंत्रज्ञान, पाण्याखालील रिमोट ड्रोन आणि तज्ञ पाणबुड्यांची आवश्यकता असते. गेल्या काही आठवड्यांत इराणने हे सुरुंग इतक्या घाईने आणि गुप्तपणे पेरले आहेत की, त्याचा कोणताही अचूक नकाशा उपलब्ध नाही.
तज्ञांच्या मते, समुद्राच्या लाटा आणि जोरदार प्रवाहामुळे हे सुरुंग त्यांच्या मूळ जागेवरून सरकून आंतरराष्ट्रीय जलमार्गांच्या मध्यभागी येऊन पडले असावेत. प्रत्येक सुरुंग स्वतंत्रपणे शोधून तो निकामी करणे किंवा नष्ट करणे हे एक मोठे आव्हान आहे आणि या प्रक्रियेला अनेक महिने लागू शकतात.
या संकटामुळे या धोकादायक मोहिमेचे नेतृत्व कोण करणार यावरून एक नवीन राजनैतिक वाद निर्माण झाला आहे. अमेरिकेच्या संरक्षण विभागातील काही अधिकाऱ्यांचे असे म्हणणे आहे की, इराणने हे सुरुंग पेरल्यामुळे, करारानुसार ते हटवण्याची प्राथमिक जबाबदारी इराणचीच आहे. मात्र, असे करण्यासाठी इराणकडे प्रगत सुरुंग-शोधक तंत्रज्ञान आणि संसाधनांची कमतरता आहे.
अमेरिकेच्या नौदलाने किंवा त्यांच्या मित्र राष्ट्रांनी (जसे की ब्रिटन किंवा फ्रान्स) या उद्देशासाठी होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमध्ये जहाजे तैनात केली, तर त्यांच्या स्वतःच्या सैनिकांना आणि जहाजांना चोवीस तास हल्ला किंवा अपघाताचा धोका निर्माण होईल. या अत्यंत धोकादायक मोहिमेत आपल्या सैनिकांचा जीव धोक्यात घालण्यास कोणताही देश सहजपणे तयार नाही.
या अनिश्चिततेचा जागतिक ऊर्जा बाजारावर थेट आणि विनाशकारी परिणाम होत आहे. आंतरराष्ट्रीय जहाज वाहतूक कंपन्या आणि विमा कंपन्यांनी हे स्पष्ट केले आहे की, जोपर्यंत अमेरिकेचे नौदल किंवा दुसरे कोणतेही जागतिक कार्यदल होर्मुझची सामुद्रधुनी पूर्णपणे सुरक्षित असल्याचे घोषित करत नाही, तोपर्यंत ते आपले अब्जावधी डॉलर्सचे तेलवाहू जहाज त्यातून पाठवणार नाहीत.
जहाजांना मार्गक्रमण करता न आल्यास जागतिक बाजारपेठेत कच्च्या तेलाचा तीव्र तुटवडा निर्माण होऊ शकतो, ज्यामुळे पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती गगनाला भिडू शकतात. त्यामुळे होर्मुझमधील भूसुरुंगाच्या संकटावर कायमस्वरूपी तोडगा निघेपर्यंत तेल वाहतूक सुरळीत कशी होणार? असा प्रश्न जगाला पडला आहे.
