<< धीरज कुलकर्णी
[email protected]
पद्मा सचदेव हे केवळ एक नाव नाही, तर तो डोगरी संस्कृतीचा स्वाभिमान आहे, स्त्रीच्या अस्मितेचा हुंकार आहे आणि भारतीय साहित्यातील एक लखलखते नक्षत्र आहे, जे अनंतकाळपर्यंत येणाऱ्या पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
साहित्याचे क्षितिज जेव्हा जेव्हा प्रादेशिकतेच्या चौकटी मोडून राष्ट्रीय गौरवाचे शिखर गाठते, तेव्हा त्यामागे एखाद्या तपस्विनीची शब्दांची साधना असते. डोगरी साहित्याच्या विश्वात हेच अढळ स्थान लाभले ते पद्मा सचदेव यांना. ज्या भाषेला कधीकाळी केवळ एका प्रांतापुरती मर्यादित बोली मानले जात होते, त्या डोगरी भाषेला आपल्या शब्दांच्या अमृताने अभिजात साहित्याचा दर्जा मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक कार्य पद्माजींनी केले. म्हणूनच त्यांना ‘आधुनिक डोगरी साहित्याची आई’ म्हणून आदराने आणि कृतज्ञतेने संबोधले जाते.
पद्मा सचदेव यांचा साहित्यिक प्रवास हा केवळ शब्दांचा खेळ नव्हता, तर तो कश्मीरच्या दऱ्याखोऱ्यांतील मातीचा सुगंध, तेथील संस्कृतीचा अभिमान आणि स्त्रीमनाच्या अंतर्भावनांचा एक नितांत सुंदर आविष्कार होता. ऑल इंडिया रेडिओवरून उमटणाऱ्या त्यांच्या सुश्राव्य आवाजाने जशी श्रोत्यांच्या मनावर भुरळ घातली, तसेच त्यांच्या लेखणीतून उतरलेल्या काव्याने भारतीय साहित्याला एका नव्या चैतन्याची अनुभूती दिली.
पद्माजींच्या लेखणीत डोगरी संस्कृतीची वीण अत्यंत घट्ट विणलेली होती. 1971 मध्ये त्यांच्या ‘मेरी कविता मेरे गीत’ या पहिल्याच काव्यसंग्रहाला अवघ्या 30 व्या वर्षी प्रतिष्ठित साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. हा केवळ एका लेखिकेचा सन्मान नव्हता, तर तो सबंध डोगरी भाषेचा राष्ट्रीय स्तरावर झालेला राज्याभिषेक होता. त्यानंतर त्यांनी ‘तवी ते चन्हाण’, ‘नेहरियां गलियां’ आणि ‘उत्तर वाहिनी’ यांसारख्या अनेक काव्यसंग्रहांच्या माध्यमातून डोगरी साहित्याचे भांडार समृद्ध केले.
त्यांचे गद्यलेखनही तितकेच प्रभावी आणि प्रासादिक होते. ‘चित्त-चेते’ आणि ‘बूंद बावडी’ या त्यांच्या आत्मवृत्तात्मक कलाकृती म्हणजे केवळ आठवणींचे संकलन नाही, तर तो एका युगाचा जिवंत दस्तऐवज आहे. याच अप्रतिम लेखनासाठी त्यांना ‘सरस्वती सन्मान’ आणि पुढे साहित्यातील सर्वोच्च ‘साहित्य अकादमी फेलोशिप’ देऊन गौरविण्यात आले. भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मश्री’ या नागरी सन्मानाने विभूषित करून त्यांच्या कर्तृत्वाचा गौरव केला.
पद्मा सचदेव यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ साहित्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांचे संगीत आणि चित्रपटसृष्टीशीही अतूट नाते होते. हिंदी चित्रपटसृष्टीत ‘प्रेम परबत’ (1973) मधील ‘ये नीर कहाँ से बरसे है’ किंवा ‘आँखिन देखी’ (1978) मधील ‘सोना रे, तुझे कैसे मिलूँ’ यांसारखी अजरामर गाणी देऊन त्यांनी आपल्या अष्टपैलू लेखणीची मोहोर बॉलीवूडवरही उमटवली.
परंतु, त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात सुंदर आणि भावुक अध्याय म्हणजे गानकोकिळा लता मंगेशकर यांच्यासोबतची त्यांची घट्ट मैत्री. पद्माजी आणि लतादीदींचे नाते दोन सख्ख्या बहिणींसारखे होते. पद्माजींच्या शब्दांनी लतादीदींना असे काही भुरळ घातली की, दीदींनी डोगरी भाषेत गाणे गाण्याचा निर्णय घेतला. ‘भला सिपाहिया डोगरिया’ आणि ‘निकरे फांगडू’ यांसारखी डोगरी लोकगीते जेव्हा लतादीदींच्या दैवी स्वरातून उमटली, तेव्हा डोगरी संस्कृती थेट जगभरातील रसिकांच्या मनामनात पोहोचली. लतादीदींच्या परदेशातील कॉन्सर्ट्सचे सूत्रसंचालन करताना पद्माजींनी आपल्या वत्तृत्वाने पाश्चात्य जगाला भारतीय संस्कृतीची ओळख करून दिली.
पद्मा सचदेव यांनी केवळ स्वतचे साहित्य लिहिले नाही, तर डोगरी भाषेला भारतीय राज्यघटनेच्या आठव्या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट करण्यासाठी त्यांनी पडद्यामागे अथांग संघर्ष केला. त्यांनी डोगरी भाषेला हक्क आणि ओळख मिळवून दिली. 4 ऑगस्ट 2021 रोजी हा शब्दांचा सूर्य मावळला असला, तरी त्यांनी निर्माण केलेला साहित्याचा प्रकाश कधीही विझणारा नाही.
पद्मा सचदेव हे केवळ एक नाव नाही, तर तो डोगरी संस्कृतीचा स्वाभिमान आहे, स्त्रीच्या अस्मितेचा हुंकार आहे आणि भारतीय साहित्यातील एक लखलखते नक्षत्र आहे, जे अनंतकाळपर्यंत येणाऱ्या पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
