<< डॉ. मीनाक्षी पाटील
[email protected]
‘काळ’ आणि ‘अवकाश’ या संकल्पना मानवी अस्तित्वाच्या, अनुभूतीच्या आणि कलानिर्मितीच्या मुळाशी आधारभूत अशा संकल्पना आहेत. मानवी जाणिवेत ती केवळ भौतिक किंवा गणिती परिमाणे राहत नाहीत तर स्मृती, कल्पना, स्वप्न, भावानुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि कलानुभव यांच्या माध्यमातून त्यांना विविध अर्थ प्राप्त होतात. कलानिर्मितीच्या प्रक्रियेत मात्र काळ आणि अवकाशाचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे होते.
आपल्या या लेखमालेतून सध्या आपण चित्रकला या ललित कलेतून व्यक्त होणारा ‘काळ’ व ‘अवकाश’ याविषयी जाणून घेत आहोत. लेखनात या दोन संकल्पना केंद्रस्थानी ठेवतानाच आपण चित्रकला या ललित कलेचा आदिम काळापासून ते आजतागायतचा प्रवासही आपल्या प्रतिपाद्य विषयाच्या अनुषंगाने अधूनमधून संक्षेपाने मांडणारच आहोत. हे करताना भारतीय विचार परंपरा आणि पाश्चिमात्य विचार परंपरा यांचा या विषयाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन याविषयीदेखील विषयविवेचनाच्या ओघात मांडणी होणारच आहे.
मूलत ‘काळ’ आणि ‘अवकाश’ या संकल्पना मानवी अस्तित्वाच्या,अनुभूतीच्या आणि कलानिर्मितीच्या मुळाशी आधारभूत अशा संकल्पना आहेत. कोणतीही कलाकृती विशिष्ट अवकाशात अस्तित्वात येते; परंतु त्या कलाकृतीतून व्यक्त होणारा काळ आणि अवकाश हे केवळ भौतिक वास्तवापुरते मर्यादित नसतात. विशेषत चित्रकलेत द्विमितीय पृष्ठभागावर त्रिमितीय अवकाशाची तसेच स्थिर दृश्यरचनेतून कालप्रवाहाची अनुभूती निर्माण केली जाते. त्यामुळे चित्रकलेतील काळ आणि अवकाश यांचा विचार तांत्रिक प्रश्नाबरोबरच तात्त्विक आणि सौंदर्यशास्त्राrय प्रश्नही ठरतो.
समग्र मानवी अस्तित्व ‘काळ’ आणि ‘अवकाश’ या दोन मूलभूत परिमाणांमध्ये अनुभवले जाते. मनुष्य एखाद्या विशिष्ट स्थळी अस्तित्वात असतो आणि त्याचे जीवन काळाच्या प्रवाहात उलगडत जाते. तथापि, मानवी जाणिवेत ‘काळ’ आणि ‘अवकाश’ ही केवळ भौतिक किंवा गणिती परिमाणे राहत नाहीत. स्मृती, कल्पना, स्वप्न, भावानुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि कलानुभव यांच्या माध्यमातून त्यांना विविध अर्थ प्राप्त होतात. कलानिर्मितीच्या प्रक्रियेत काळ आणि अवकाशाचे स्वरूप खरे तर अधिकच गुंतागुंतीचे बनते. चित्रकला आणि शिल्पकला या कलांमध्ये अवकाशाचे अस्तित्व अधिक प्रत्यक्ष जाणवते. चित्रकला ही स्थिर माध्यमातील कला असली तरी तिच्यातून कालप्रवाह, गती, स्मृती आणि घटनाक्रम व्यक्त होऊ शकतो. चित्रकाराला एका मर्यादित द्विमितीय पृष्ठभागावर अमर्याद दृश्यविश्वाची अनुभूती निर्माण करावी लागते. त्याच वेळी चित्रातील दृश्य एखाद्या विशिष्ट क्षणाचेही प्रतिनिधित्व करू शकते किंवा अनेक कालखंडांतील घटनांना एकाच दृश्यरचनेतदेखील सामावून घेऊ शकते. भारतीय चित्रकलेच्या इतिहासात या दोन्ही शक्यता पहायला मिळतात. अजिंठ्याच्या भित्तिचित्रांमध्ये कथानकातील विविध घटना एकाच चित्रक्षेत्रात उलगडतात. राजस्थानी आणि पहाडी लघुचित्रांमध्ये ऋतू, निसर्ग, प्रेम, विरह, भक्ती आणि मानवी मनस्थिती यांचे परस्परसंबंध चित्रित होतात. आधुनिक भारतीय चित्रकलेत स्मृती, मिथक, इतिहास, आधुनिकता आणि व्यक्तिनिष्ठ अनुभव यांच्या साहाय्याने काळ-अवकाशाच्या नव्या रचना आकार घेतात.या विविध चित्रपरंपरांचा विचार भारतीय तत्त्वज्ञानातील देश-कालाच्या संकल्पनांच्या संदर्भात केल्यास भारतीय कलानुभवाचे काही महत्त्वाचे अर्थस्तर अधिक स्पष्ट होऊ शकतात .
प्राचीन भारतीय चित्रपरंपरेचा विचार करताना चित्रकलेतील अवकाशाची संकल्पना पाश्चात्त्य रेखीय परिप्रेक्ष्याच्या निकषांनी मोजणे योग्य ठरत नाही. भारतीय चित्रपरंपरेत अवकाश हा अनेकदा भौमितिक किंवा दृश्य वास्तवाचा पुनरुत्पादित अवकाश नसून आध्यात्मिक, कथात्मक, प्रतीकात्मक आणि अनुभूतीप्रधान अवकाश असतो. भारतीय कलाविचारात दृश्य प्रतिमा ही केवळ बाह्य वस्तूची नक्कल नसून तिच्या अंतर्निहित स्वरूपाचे प्रकटीकरण मानले जाते. त्यामुळे चित्रातील व्यक्ती, वृक्ष, पर्वत, वास्तू किंवा देवता यांचे आकार त्यांच्या प्रत्यक्ष दृश्य प्रमाणापेक्षा त्यांच्या सांस्कृतिक किंवा आध्यात्मिक महत्त्वानुसार बदलू शकतात. अजिंठ्याच्या भित्तिचित्रांचा विचार केला तर ही बाब विशेषत्वाने जाणवते. भित्तीवर बुद्धचरित्रातील किंवा जातककथांतील विविध प्रसंग एकमेकांत मिसळलेले दिसतात. एका विस्तृत पृष्ठभागावर विविध व्यक्तिरेखा, प्रसंग आणि भावस्थिती एकमेकांशी संवाद साधतात. त्यामुळे चित्राचा अवकाश हा एकाच क्षणाचा अवकाश नसून अनेक क्षणांचा सहअस्तित्व असलेला अवकाश बनतो. यातून भारतीय चित्रभाषेतील ‘काळाची’ एक वैशिष्ट्यपूर्ण संकल्पना समोर येते. कथा एकरेषीय पद्धतीने पुढे सरकत नाही तर ती चित्राच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर विखुरलेली असते. प्रेक्षकाचे डोळे एका आकृतीकडून दुसरीकडे जातात आणि त्या हालचालीतून कथाक्रम तयार होतो. अशा प्रकारे चित्र पाहण्याची प्रक्रिया स्वतच एक कालिक अनुभव बनते.
भारतीय लघुचित्र परंपरेतही हे वैशिष्ट्य वेगवेगळ्या रूपांत दिसते. कृष्णलीला, रामायण, महाभारत, रागमाला, नायक-नायिका किंवा दरबारी प्रसंग यांचे चित्रण करताना एकाच दृश्यात अनेक अर्थस्तर उलगडतात. अवकाशाचे विभाजन हे नेहमी नैसर्गिक दृश्याच्या प्रत्यक्ष निरीक्षणावर आधारित नसते. टेकडय़ा, राजवाडे, बागा, नद्या, आकाश आणि व्यक्तिरेखा यांची मांडणी एक विशिष्ट भावविश्व निर्माण करते. विशेषत रागमाला चित्रांमध्ये काळ आणि अवकाश यांचे नाते अत्यंत सूक्ष्म आहे. एखादा राग विशिष्ट ऋतू, दिवसाचा विशिष्ट प्रहर, हवामान किंवा भावस्थितीशी जोडलेला असतो. चित्रात तो प्रहर प्रत्यक्ष घड्याळाच्या वेळेसारखा दिसत नसला तरी वातावरण, रंग, निसर्ग आणि व्यक्तिरेखांच्या क्रियेतून काळाची अनुभूती निर्माण होते. येथे ‘अवकाश’ म्हणजे ‘स्थळ’ आणि ‘काळ’ म्हणजे ‘प्रहर’ यांचे संयोगात्मक रूप दिसते. पावसाळी मेघ, विजा, विरही नायिका यांमधून ऋतू आणि भावकाळ एकाच वेळी सूचित होतात. म्हणजेच भारतीय चित्रभाषेत ‘काळ’ हा अनेकदा वातावरण बनून अवकाशात प्रवेश करतो.
(लेखिका साहित्य संस्कृती मंडळाच्या सचिव, कवयित्री, चित्रकार आहेत.)
