सध्या यूपीआयचे युग आहे. लोक क्वचितच रोख रक्कम बाळगतात. आता युपीआय व्यवहारानेच जास्तीतजास्त व्यवहार होतात. मात्र, 10,20 आणि 50 रुपयांच्या नोटा जास्त प्रमाणात चलनात आहेत. या कागदी नोटा लवकर खराब होतात आणि सहज फाटतात. मात्र, आता आरबीआयच्या एका निर्णयाने ही समस्या सुटणार आहे. आगमी काळात प्लॅस्टिक नोटा चलनात आणण्यासाठी आरबीआयने हालचाली सुरू केल्या आहेत.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेची नोट छपाई शाखा, बीआरबीएनएमपीएलने (BRBNMPL), प्लॅस्टिक नोटांच्या उत्पादनासाठी जागतिक निविदा जारी केली आहे. कंपनीने पॉलिमर शीटचे उत्पादन आणि पुरवठा करण्यासाठी जगभरातील कंपन्यांकडून स्वारस्य अभिव्यक्ती (EOI) मागवल्या आहेत, याचा अर्थ नोटा छापण्यासाठी आवश्यक असलेल्या प्लॅस्टिक सामग्रीच्या खरेदीची प्रक्रिया प्रथमच अधिकृतपणे सुरू झाली आहे. सुरुवातीच्या टप्प्यात, प्रायोगिक प्रकल्प म्हणून १० आणि २० रुपयांच्या प्लॅस्टिक नोटा सुरू केल्या जाऊ शकतात.
प्लॅस्टिक नोटांना पॉलिमर नोटा असेही म्हणतात. त्या सामान्य प्लास्टिकवर नव्हे, तर एका विशेष, मजबूत प्लास्टिकवर छापल्या जातात. छपाई करता यावी यासाठी या फिल्मवर पांढऱ्या रंगाचा लेप दिला जातो. या नोटेमध्ये एक पारदर्शक जागा असते, जे तिचे सर्वात महत्त्वाचे सुरक्षा वैशिष्ट्य मानले जाते. यामुळे अशा नोटांची नक्कल करणे अत्यंत कठीण होते. तज्ञांच्या मते, जर प्रायोगिक तत्त्वावर प्लॅस्टिक नोटा सुरू झाल्या, तर १० आणि २० रुपयांच्या नोटा सर्वात आधी पॉलिमरमध्ये बनवल्या जाऊ शकतात. या नोटांचा सर्वाधिक वापर होतो आणि त्या सर्वात लवकर खराब होतात.
बीआरबीएनएमपीएल (BRBNMPL) ही तीच कंपनी आहे जी म्हैसूर आणि सालबोनी येथील आपल्या छापखान्यांमध्ये देशाचे चलन छापते. ही कंपनी पॉलिमर शीट खरेदी करण्यासाठी जागतिक कंपन्यांकडून प्रस्ताव मागवत आहे, ही केवळ एक कल्पना नसून तयारीचे एक ठोस चिन्ह आहे. ही प्रक्रिया सध्या प्राथमिक टप्प्यात आहे.
५ जून २०२६ रोजी पतधोरणाच्या घोषणेनंतर झालेल्या पत्रकार परिषदेत, आरबीआयचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी सांगितले की, पॉलिमर नोटांचा प्रस्ताव विचाराधीन आहे. त्यांनी स्पष्ट केले की, अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय झालेला नाही आणि मध्यवर्ती बँक त्याचे फायदे-तोटे तपासत आहे.
