>> स्पायडरमॅन
हिंदुस्थानात कागदी नोटांऐवजी प्लॅस्टिक म्हणजेच पॉलिमर नोटा आणण्याची रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाची योजना असून त्यावर गेल्या अनेक वर्षांपासून काम सुरू आहे. रिझर्व्ह बँकेने यापूर्वीच देशातील वेगवेगळे हवामान असलेल्या पाच प्रमुख शहरांमध्ये दहा रुपयांच्या प्लॅस्टिक नोटांची फिल्ड ट्रायल घेण्याची तयारी केली होती. सध्या जागतिक पातळीवर ऑस्ट्रेलिया, ब्रिटन आणि कॅनडासारख्या प्रगत देशांमध्ये प्लॅस्टिक चलन अतिशय यशस्वीपणे वापरात आहे आणि त्याच धर्तीवर हिंदुस्थानातही हा प्रयोग राबवण्याचा विचार गांभीर्याने सुरू आहे.
या प्लॅस्टिक किंवा पॉलिमर नोटांचे अनेक मोठे फायदे अर्थव्यवस्थेला मिळू शकतात. मुख्य म्हणजे या नोटा पारंपरिक सुती, कागदाच्या नोटांपेक्षा किमान चार ते पाचपट जास्त काळ टिकतात आणि त्या सहजासहजी फाटत नाहीत. प्लॅस्टिकच्या असल्यामुळे या नोटा पाण्यात भिजून खराब होत नाहीत, चुरगळत नाहीत आणि त्यांच्यावर घाण किंवा जंतू साचत नसल्याने त्या दीर्घकाळ स्वच्छ राहतात. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, या नोटांमध्ये अत्यंत प्रगत सुरक्षा वैशिष्टय़े आणि पारदर्शक विंडोज समाविष्ट करता येतात, ज्यांची हुबेहूब नक्कल करणे किंवा बनावट नोटा तयार करणे अत्यंत कठीण होऊन बसते. तसेच त्यांचे आयुष्य संपल्यानंतर या जुन्या नोटांचा पुनर्वापर करून इतर वस्तू बनवता येणे शक्य आहे.
अर्थात, हिंदुस्थानसारख्या अथांग लोकसंख्या आणि प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर रोख व्यवहार असणाऱया देशात हा बदल घडवून आणणे सोपे नाही. पॉलिमर नोटांच्या छपाईचा आणि कच्च्या मालाचा सुरुवातीचा खर्च कागदापेक्षा खूप जास्त असतो. याशिवाय नवीन नोटा चलनात आल्यानंतर देशभरातील लाखो एटीएम मशीनच्या कॅसेट्स आणि त्यांच्या सॉफ्टवेअरमध्ये मोठे तांत्रिक बदल करावे लागतील. तरीही सुरुवातीची आव्हाने पार पाडल्यास दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षितता, स्वच्छता आणि पारदर्शकतेच्या दृष्टीने आरबीआयचे हे पाऊल हिंदुस्थानी चलनासाठी मैलाचा दगड ठरू शकते. हे नवीन तंत्रज्ञान भविष्यात काळाची गरज ठरणार असून सर्वसामान्यांच्या व्यवहारांना अधिक सोपे आणि सुरक्षित बनवेल.
