दीर्घकाळ कोरोनामुळे तोंडातील आणि फुफ्फुसांतील जिवाणूंमध्ये होऊ शकतात बदल, संशोधनातून महत्त्वाची माहिती समोर

कोविड-19 च्या संसर्गातून बरे झाल्यानंतरही अनेकांना दीर्घकाळ विविध आरोग्यविषयक समस्यांचा सामना करावा लागतो. या स्थितीला ‘दीर्घकाळ कोविड’ (Long Covid) असे म्हटले जाते. आता एका संशोधनातून दीर्घकाळ कोविडचा संबंध तोंडात आणि फुफ्फुसांमध्ये आढळणाऱ्या जिवाणूंच्या रचनेतील बदलांशी असल्याचे समोर आले आहे. फुफ्फुसांमधील जिवाणूंच्या रचनेतील बदलांचा संबंध श्वसनाच्या समस्या, मेंदूच्या कार्याशी संबंधित लक्षणे आणि पचनसंस्थेच्या तक्रारींशी असल्याचे संशोधकांना आढळले आहे.

हे संशोधन European Respiratory Journal या वैद्यकीय नियतकालिकात प्रकाशित झाले आहे. या संशोधनामुळे काही लोकांना दीर्घकाळ कोविडचा त्रास का होतो, हे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते. तसेच भविष्यात या स्थितीवरील उपचारांसाठी नवे मार्ग शोधण्यासही या निष्कर्षांचा उपयोग होण्याची शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.

771 रुग्णांवर करण्यात आले संशोधन

या संशोधनात ब्रिटनमधील 38 रुग्णालयांमध्ये कोविड-19 च्या उपचारांसाठी दाखल झालेल्या 771 रुग्णांचा समावेश करण्यात आला होता. फेब्रुवारी 2020 ते मार्च 2021 या कालावधीत या रुग्णांवर उपचार करण्यात आले होते.

रुग्णालयातून डिस्चार्ज मिळाल्यानंतर 5 महिन्यांनी रुग्णांच्या लक्षणांची तीव्रता लक्षात घेऊन त्यांचे 4 गट करण्यात आले. यामध्ये शारीरिक, मानसिक आणि बौद्धिक क्षमतेवर गंभीर परिणाम झालेले रुग्ण तसेच कमी लक्षणे असलेले आणि चांगल्या प्रकारे बरे झालेले रुग्ण यांचा समावेश होता.

रुग्णालयातून डिस्चार्ज मिळाल्यानंतर 6 महिन्यांनी संशोधकांनी रुग्णांच्या तोंडातील लाळेचे आणि फुफ्फुसांतील कफचे नमुने गोळा केले. डीएनए सिक्वेन्सिंग तंत्रज्ञानाच्या मदतीने या नमुन्यांमध्ये कोणते सूक्ष्मजीव आहेत, त्यांचे प्रमाण किती आहे आणि त्यांच्यात किती विविधता आहे, याचा अभ्यास करण्यात आला.

गंभीर लक्षणे असलेल्या रुग्णांमध्ये जिवाणूंच्या रचनेत फरक

संशोधनाच्या विश्लेषणातून असे आढळले की, दीर्घकाळ कोविडची गंभीर लक्षणे असलेल्या रुग्णांच्या तोंडातील आणि फुफ्फुसांतील सूक्ष्मजीवांच्या रचनेत लक्षणीय फरक होता. गंभीर लक्षणे नसलेल्या रुग्णांच्या तुलनेत या रुग्णांमध्ये जिवाणूंचे प्रकार आणि त्यांचे प्रमाण वेगळे असल्याचे दिसून आले.

फुफ्फुसांच्या कार्यक्षमतेत घट झालेल्या रुग्णांमध्येही जिवाणूंच्या रचनेतील बदल दिसून आले. फुफ्फुसांची कार्यक्षमता कमी झाल्यामुळे फुफ्फुसांमध्ये नेहमीप्रमाणे हवा साठवता येत नाही किंवा हवा आत घेणे आणि बाहेर सोडणे कठीण होऊ शकते.

याशिवाय, मेंदूच्या कार्याशी संबंधित समस्या असलेल्या रुग्णांमध्येही जिवाणूंच्या रचनेतील वेगळेपणा आढळला. यात ‘ब्रेन फॉग’, स्मरणशक्ती कमी होणे, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येणे आणि एकाग्रता टिकवता न येणे अशा लक्षणांचा समावेश होता.

पचनसंस्थेशी संबंधित तक्रारी असलेल्या रुग्णांमध्येही असे बदल दिसून आले. पोटदुखी, मळमळ, जुलाब आणि भूक कमी होणे ही त्यातील काही लक्षणे होती.

लॅक्टिक अ‍ॅसिड तयार करणाऱ्या जिवाणूंचे प्रमाण अधिक

संशोधकांना आणखी एक महत्त्वाचा बदल आढळला. दीर्घकाळ कोविडच्या काही लक्षणांशी संबंध असलेल्या जिवाणूंमध्ये लॅक्टिक अ‍ॅसिड तयार करणाऱ्या जिवाणूंचे प्रमाण अधिक होते. या बदलांचा संबंध रुग्णांच्या रक्ताच्या नमुन्यांमध्ये आढळलेल्या दाहाच्या (Inflammation) लक्षणांशीही असल्याचे संशोधनात दिसून आले.

शरीरातील दाह ही संसर्ग किंवा इतर कारणांमुळे निर्माण होणारी जैविक प्रतिक्रिया आहे. मात्र, जिवाणूंच्या या बदलांमुळेच दीर्घकाळ कोविडची लक्षणे निर्माण होतात, असा निष्कर्ष या संशोधनातून निश्चितपणे काढता येत नाही. या दोन्हींमधील संबंध अधिक स्पष्ट करण्यासाठी पुढील संशोधनाची गरज आहे.

दीर्घकाळ कोविडचे कारण शोधण्यासाठी संशोधन महत्त्वाचे

या संशोधनाच्या प्रमुख लेखिका आणि ब्रिटनमधील डंडी विद्यापीठाच्या संशोधक डॅनिएला अल्फेरेस डी लिमा हेडली यांनी सांगितले की, यापूर्वीच्या संशोधनांमध्ये दीर्घकाळ कोविडचा आतड्यांतील सूक्ष्मजीवांच्या रचनेशी संबंध असल्याचे दिसून आले होते. कोविड-19 हा प्रामुख्याने श्वसनसंस्थेवर परिणाम करणारा आजार असल्याने फुफ्फुसांतील सूक्ष्मजीवांच्या रचनेचा अभ्यास करणे महत्त्वाचे होते.

दीर्घकाळ कोविडमुळे जगभरातील लाखो लोक प्रभावित झाले आहेत; मात्र ही स्थिती नेमकी कशामुळे निर्माण होते, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. दीर्घकाळ कोविडचा परिणाम शरीरातील अनेक अवयवांवर होत असल्याने शरीराचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या सूक्ष्मजीवांच्या रचनेचा अभ्यास करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

डंडी विद्यापीठातील श्वसनविषयक संशोधन विभागाचे प्रमुख आणि या अभ्यासाचे प्रमुख संशोधक जेम्स चॅल्मर्स यांनीही या निष्कर्षांचे महत्त्व अधोरेखित केले. कोविड संसर्गानंतर 5 ते 6 महिन्यांनीही गंभीर लक्षणे असलेल्या रुग्णांच्या तोंडातील आणि फुफ्फुसांतील सूक्ष्मजीवांच्या रचनेत मोठे बदल दिसून आल्याचे त्यांनी सांगितले.

फुफ्फुसांतील सूक्ष्मजीवांच्या रचनेतील बदलांचा संबंध केवळ श्वसनाच्या समस्यांशीच नव्हे, तर ब्रेन फॉग आणि पचनसंस्थेच्या तक्रारींशीही असल्याचे संशोधनातून दिसून आले. त्यामुळे फुफ्फुसांतील सूक्ष्मजीवांचा शरीराच्या इतर कार्यांवरही परिणाम होत असण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.