>> श्रद्धा मोरे, [email protected]
पक्षी पर्यावरणीय भूमिकांद्वारे निसर्गाचे आणि पृथ्वीवरील अधिवासांचे संरक्षण करतात. निसर्गात वावरताना पक्ष्यांचीसुद्धा विशिष्ट देहबोली आहे. आपण त्यांच्या आवाजाला पक्ष्यांचा किलबिलाट म्हणतो, पण खऱ्या अर्थाने पक्ष्यांचा आवाज व त्यांची देहबोली (बोलणे) ही त्यांना लाभलेली नैसर्गिक देणगीच आहे.
निसर्ग आणि पक्षी यांचे अतूट नाते आहे. निसर्गाचा व पर्यावरणाचा समतोल राखण्यात पक्षी आपली महत्त्वाची भूमिका बजावत असतात, जे मानवाला लक्षातही येत नाही. पक्षी पर्यावरणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. पक्षी हे पृथ्वीवरील सगळीकडे सहज दिसणारे, विस्तृतपणे पसरलेले आणि पर्यावरणावर प्रभाव टाकणारे प्राणी आहेत. ध्रुवीय टुंड्रापासून ते घनदाट उष्णकटिबंधीय जंगले, वाळवंटे, गवताळ प्रदेश, पर्वत, शहरे आणि समुद्रकिनाऱयांपर्यंत प्रत्येक खंडात आढळणारे पक्षी, परिसंस्थांची स्थिरता, लवचिकता आणि आरोग्य टिकवून ठेवण्यात अनेक आवश्यक भूमिका बजावतात. त्यांची उपस्थिती अनेकदा पर्यावरणाच्या गुणवत्तेचे सूचक म्हणून काम करते आणि त्यांचे नाहीसे होणे हे पर्यावरणीय असंतुलनाचा इशारा देते.
पक्ष्यांचे महत्त्व समजून घेणे हा केवळ एक बौद्धिक व्यायाम नाही, तर पृथ्वीवरील जीवन टिकवण्यासाठी ते अत्यावश्यक आहे. पक्षी परागण, बीजप्रसार, कीड नियंत्रण, पोषकद्रव्यांचे चक्र, हवामान नियमन आणि अन्नसाखळीच्या एकूण कार्यात सहभागी होतात. पक्षी पर्यावरणीय भूमिकांद्वारे निसर्गाचे आणि पृथ्वीवरील अधिवासांचे संरक्षण करतात. ते कीटकांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवून, वनस्पतींचे परागीकरण करून, बियाणे पसरवून आणि पोषकद्रव्य चक्रात योगदान देऊन परिसंस्थेचा समतोल राखण्यास मदत करतात. पक्षी जंगले, पाणथळ जागा आणि गवताळ प्रदेश यांसारख्या अधिवासांचे आरोग्य आणि वाढीसदेखील हातभार लावतात, ज्यामुळे हवामान स्थिर होते आणि जैवविविधतेचे जतन होते.
एवढंच नाही तर निसर्गात वावरताना पक्ष्यांचीसुद्धा विशिष्ट देहबोली आहे. आपण त्यांच्या आवाजाला पक्ष्यांचा किलबिलाट म्हणतो, पण खऱ्या अर्थाने पक्ष्यांचा आवाज व त्यांची देहबोली (बोलणे) ही त्यांना लाभलेली नैसर्गिक देणगीच आहे. पक्ष्यांची देहबोली आणि भाषा हे एक अत्यंत क्लिष्ट आणि मनोरंजक विश्व आहे. पक्षी केवळ आवाजाद्वारेच नाही, तर शरीराच्या विविध हालचालींद्वारे (Body Language) एकमेकांशी आणि परिसराशी संवाद साधतात.
मानवी भाषा ही संवादत्मक असते. कारण त्याला व्याकरण, शब्द, आणि चिन्ह याची जोड असते. याउलट पक्षी गाणी आणि हाका (कॉल्स) द्वारे संवाद साधतात. मानवी संवाद हा भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ याचे त्रिकूट आहे, तर पक्ष्यांचा संवाद हा सद्यपरिस्थितीपुरताच मर्यादित असतो. पक्ष्यांचा संवाद हा प्रामुख्याने जगणे, धोका आणि तत्काळ भावनांवर आधारित असतो. तसेच पक्षी त्यांच्या हाकांच्या माध्यमातून अन्नाचा शोध घेतात, तर कधी आपल्याला धोक्याची सूचना करतात आणि हेच पक्षी गाण्यांच्या माध्यमातून आपल्या जोडीदाराला आकर्षित करण्याचा प्रयत्न करतात. एवढंच नाही तर पिल्लांशी संवाद साधण्यासाठी पक्षी विशिष्ट आवाज काढतात.
थोडक्यात सांगायचं तर मानवी देहबोलीमध्ये चेहऱयावरील भाव (expressions), हातांच्या हालचाली (gestures) आणि डोळ्यांचा संपर्क महत्त्वाचा ठरतो, तर पक्ष्यांची देहबोली त्यांच्या पंखांची हालचाल, शेपटी हलवणे (Tail bobbing), डोक्याची हालचाल किंवा चोचीचा वापर यावर अवलंबून असते. पक्षी केवळ आवाजाद्वारेच नाही, तर शरीराच्या विविध हालचालींद्वारे (Body Language) एकमेकांशी आणि परिसराशी संवाद साधतात. पक्ष्यांची देहबोली व त्यांच्या हालचाली नीट न्याहाळल्या की, त्यातली गंमत आपल्या लक्षात येऊ शकते. उदाहरण म्हणून सांगायचं तर पक्षी जेव्हा त्यांची पिसे फुगवतात, तेव्हा ते आरामशीर किंवा आनंदी असतात. मात्र जर खूप वेळ पिसे फुगवून बसले असतील, तर ते आजारी असण्याचे संकेत असू शकतात.
जेव्हा पक्षी डोकं वर खाली करतात तेव्हा ते आपले भक्ष्य पकडण्यात लक्ष केंद्रित करतात. जेव्हा पक्षी पंख फडफडवतात किंवा पसरवतात तेव्हा ते अतिरिक्त ऊर्जा बाहेर काढण्याचे किंवा स्नायूंना आराम देण्याचे संकेत असतात. जेव्हा पक्षी डोळ्यांच्या बाहुल्या पटकन लहान-मोठय़ा करतात तेव्हा ते कुतूहल, उत्साह किंवा सतर्कता दर्शवते. जेव्हा पक्षी चोंच घासून एक विशिष्ट, मऊ आवाज करतात (Grinding) म्हणजे पक्षी समाधानी आणि शांत आहे असे समजावे.
इतकंच काय तर शेपटी हलवण्यातून ते आनंद किंवा उत्साह व्यक्त करतात आणि विशेष म्हणजे जर पक्ष्याने मान खाली घालून, शरीर कडक करून पिसे फुगवली असतील, तर ते धोक्याचे किंवा रागाचे संकेत असू शकतात. या सगळ्यातून सांगायचं इतकंच आहे की, पृथ्वीतलावर आपणच मालक आहोत समजून बेजबाबदारीने वावरणाऱया मानवाने किमान हे जाणून घ्यायला हवं की, पक्षी निसर्गाप्रति त्यांचं कर्तव्य व जबाबदारी नेटाने पेलवून पदोपदी निस्वार्थपणे त्याची परतफेड करत असतात. थोडक्यात पर्यावरणाचे सूचक असणारे हे पक्षी मानव प्रजातीपेक्षाही जास्त श्रेष्ठ आहेत. म्हणून निसर्ग व पक्षी यांच्या नात्यात खरे वेगळेपण जाणवते.
