अमेरिका आणि इराण यांच्यातील युद्ध संपवण्यासाठी, अमेरिकेने इराणभोवती केलेली नाकेबंदी उठवण्यासाठी आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा खुली करण्यासाठी एका प्राथमिक करारावर दोन्ही देशांची सहमती झाली आहे. या प्राथमिक करारानंतर सगळ्या मोठा परिणाम कच्च्या तेलाच्या किमतींवर पाहायला मिळत आहे. कच्च्या तेलाच्या किमतीत घसरण झाली आहे. परंतु इराणच्या अणू कार्यक्रमाचे भवितव्य मात्र पुढील चर्चेवर सोडण्यात आले आहे.
‘इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराणसोबतचा करार आता पूर्ण झाला आहे’, असे अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी रविवारी वॉशिंग्टनच्या स्थानिक वेळेनुसार संध्याकाळी सुमारे ५:३० वाजता आपल्या ‘ट्रुथ सोशल’ प्लॅटफॉर्मवर लिहिले. मध्यस्थ म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या पाकिस्तानचे पंतप्रधान शेहबाज शरीफ यांनी स्थानिक वेळेनुसार सोमवारी पहाटे या करारावर शिक्कामोर्तब झाल्याची घोषणा केल्यानंतर काही वेळातच ट्रम्प यांची ही पोस्ट आली.
शुक्रवारी स्वित्झर्लंडमध्ये अधिकृतपणे स्वाक्षरी
निश्चित करण्यात आलेल्या पहिल्या करारावर शुक्रवारी स्वित्झर्लंडमध्ये अधिकृतपणे स्वाक्षरी होणार आहे.
या कराराच्या नेमक्या अटी व शर्ती तातडीने समजू शकलेल्या नाहीत. शरीफ यांनी ‘एक्स’ वरील एका पोस्टमध्ये म्हटले आहे की, या करारानुसार ‘लेबनॉनसह सर्व आघाड्यांवरील लष्करी कारवाया तातडीने आणि कायमच्या थांबवणे’ आवश्यक आहे.
या चर्चेमध्ये लेबनॉन हा एक मोठा कळीचा मुद्दा ठरला होता, कारण इस्रायल आणि हिजबुल्लाह यांनी गेल्या काही आठवड्यांत एकमेकांवर होणारे हल्ले थांबवण्याच्या ट्रम्प आणि इतरांच्या आवाहनाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले होते.
एका निवेदनात, इराणच्या सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेच्या सचिवालयाने सांगितले की, लेबनॉनसह सर्व आघाड्यांवरील युद्ध आणि लष्करी कारवाया सोमवार रात्रीपासून कायमच्या संपतील.
अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी रविवारी इराणसोबतच्या शांतता कराराला अंतिम रूप देण्यात आल्याची घोषणा केली असून, होर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा उघडली जाईल आणि अमेरिकेची सागरी नाकेबंदी (नेव्हल ब्लॉकेड) तातडीने उठवली जाईल, असे सांगितले.
आपल्या ‘ट्रुथ सोशल’ प्लॅटफॉर्मवर लिहिताना ट्रम्प म्हणाले की, इराणच्या इस्लामिक रिपब्लिकसोबतचा करार “आता पूर्ण” झाला आहे आणि त्यांनी यात सामील असलेल्या सर्व पक्षांचे अभिनंदन केले.
‘इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराणसोबतचा करार आता पूर्ण झाला आहे. सर्वांचे अभिनंदन! मी याद्वारे होर्मुझची सामुद्रधुनी टोल-मुक्त खुली करण्यास पूर्णपणे मान्यता देत आहे आणि यासोबतच, अमेरिकेची सागरी नाकेबंदी तातडीने हटवण्याचे आदेश देत आहे. जगातील जहाजांनी आपली वाहतूक सुरू करावी. तेल वाहू द्या!’ असे ट्रम्प यांनी लिहिले.
दोन्ही बाजूंमध्ये मध्यस्थ म्हणून काम करणाऱ्या पाकिस्तानने करारावर शिक्कामोर्तब झाल्याची पुष्टी केल्यानंतर काही वेळातच त्यांची ही पोस्ट आली.
‘अत्यंत सखोल चर्चेनंतर, युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका (अमेरिका) आणि इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराण यांच्यात शांतता करार झाला असल्याचे जाहीर करताना आम्हाला आनंद होत आहे. दोन्ही बाजूंनी लेबनॉनसह सर्व आघाड्यांवरील लष्करी कारवाया तातडीने आणि कायमच्या थांबवण्याची घोषणा केली आहे’, असे पाकिस्तानचे पंतप्रधान शेहबाज शरीफ यांनी ‘एक्स’ (X) वर लिहिले.
या बातमीनंतर तेलाच्या किमती घसरल्या. सोमवारी सुरुवातीच्या व्यवहारात ‘ब्रेंट क्रूड’चा वायदा बाजार ४ टक्क्यांनी घसरला, तर अमेरिकेचे ‘वेस्ट टेक्सस इंटरमीडिएट’ ४.६ टक्क्यांपेक्षा जास्त घसरले; दुसरीकडे आशियातील शेअर बाजारांनी मोठी उसळी घेतली.
अमेरिकेकडून इराणला सवलती?
बायडेन प्रशासनाचे माजी परराष्ट्र मंत्रालय प्रवक्ते मॅथ्यू मिलर यांनी सांगितले की, युद्ध सुरू करण्यापूर्वी जी परिस्थिती होती, तीच पूर्ववत करण्यासाठी ट्रम्प यांनी इराणला मोठ्या सवलती दिल्या आहेत.
मिलर म्हणाले, ‘अणू कार्यक्रमाच्या समस्येचे कधी निवारण केले जाईल याचे कोणतेही आश्वासन आपल्याकडे नाही, परंतु इराणने जगाला दाखवून दिले आहे की ते जागतिक अर्थव्यवस्थेला ओलीस धरू शकतात आणि त्याबदल्यात अमेरिकेतून काहीतरी पदरात पाडून घेऊ शकतात.’
अणू कार्यक्रमाच्या भवितव्यावर चर्चा पुढील टप्प्यात
इराणचे उपपरराष्ट्र मंत्री काझम घारीबाबादी यांनी सांगितले की, ६० दिवसांच्या युद्धविरामाच्या कालावधीत अधिक व्यापक करारावर चर्चा केली जाईल, ज्यामध्ये इराणवरील निर्बंध उठवण्याचाही समावेश असेल. आणखी एका कठीण आणि वादग्रस्त मुद्दा असलेल्या इराणच्या अणू कार्यक्रमाच्या भवितव्यावर देखील या पुढील चर्चेत विचार केला जाईल, अशी माहिती सूत्रांनी यापूर्वी ‘रॉयटर्स’ला दिली होती.
२८ फेब्रुवारी रोजी अमेरिका आणि इस्रायलच्या सैन्याने इराणवर पहिला हल्ला केल्यापासून आतापर्यंत हजारो लोकांचा मृत्यू झाला आहे, ज्यातील बहुतेक लोक इराण आणि लेबनॉनमधील आहेत. इराणने इस्रायल आणि अमेरिकन तळ असलेल्या आखाती देशांवर क्षेपणास्त्र हल्ले केले आहेत आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी प्रत्यक्षात बंद केली आहे, ज्यामुळे जागतिक पातळीवर इंधनाच्या किमती वाढल्या आहेत; याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकन सैन्याने इराणच्या बंदरांची नाकेबंदी केली आहे.
नोव्हेंबरमध्ये होणाऱ्या मध्यावधी निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर इंधनाच्या वाढत्या किमतींमुळे अमेरिकन जनता प्रचंड नाराज असल्याचे जनमत चाचण्यांमधून समोर येत असल्याने, इराणचे हे युद्ध देशांतर्गत पातळीवर ट्रम्प आणि त्यांच्यासोबतच्या काँग्रेसमधील रिपब्लिकन नेत्यांसाठी एक राजकीय डोकेदुखी बनले आहे. परंतु ट्रम्प यांच्यावर त्यांच्या स्वतःच्याच पक्षातील सदस्यांकडून दबाव आहे.
