>> डॉ. संजय गायकवाड
‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ या विज्ञानाची पायाभरणी करणारे तीन ज्येष्ठ वैज्ञानिक कार्ल डीसेरोथ, पीटर हेगेमॅन आणि जॉर्ज नागल यांना या वर्षीचा शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला आहे. त्यांच्या योगदानाचा हा अल्प परिचय.
मानवी शरीरातील जवळपास प्रत्येक अवयवाचे कार्य, रचना आणि त्यावरील उपचार पद्धती वैद्यकशास्त्राने मोठ्या प्रमाणावर हस्तगत केल्या आहेत. हृदयाची स्पंदने नियंत्रित करण्यापासून ते जनुकीय पातळीवर अवयवांचे पुनरुज्जीवन करण्यापर्यंत आधुनिक विज्ञानाने थक्क करणारी झेप घेतली आहे. मात्र या संपूर्ण विश्वातील सर्वात मोठे न उलगडलेले कोडे कोणते असेल, तर ते मानवी कवटीच्या आत असलेले दीड किलो वजनाचे मेंदू नावाचे यंत्र. माणसाच्या स्मृती, भावना, विचार आणि वर्तनाचे नियंत्रण करणाऱया या जैविक जाळ्याचे रहस्य उलगडणे हे शास्त्रज्ञांचे शतकानुशतके जुने स्वप्न राहिले आहे. याच स्वप्नाला वास्तवाच्या दिशेने घेऊन जाणारे आणि ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ या विज्ञानाची पायाभरणी करणारे तीन ज्येष्ठ वैज्ञानिक कार्ल डीसेरोथ, पीटर हेगेमॅन आणि जॉर्ज नागल यांना या वर्षीचा शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला आहे.
नोबेल पारितोषिक हे केवळ एखाद्या सिद्धांताचे कौतुक नसते, तर ज्या शोधाने मानवी आरोग्याला आणि विज्ञानाला नवे क्षितिज दिले त्याला जागतिक मान्यता देणारे हे सर्वोच्च व्यासपीठ मानले जाते. या सुवर्ण परंपरेत आता ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ या शाखेची नोंद झाली असून यामुळे मेंदूच्या अभ्यासाला एक अभूतपूर्व गती मिळाली आहे.
स्वीडनमधील प्रतिष्ठित कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूटच्या नोबेल सभेने निवडलेले अमेरिकेचे 54 वर्षीय कार्ल डीसेरोथ, जर्मनीचे 71 वर्षीय पीटर हेगेमॅन आणि 73 वर्षीय जॉर्ज नागल यांची ही कामगिरी दोन दशकांच्या अखंड तपश्चर्येचे फलित आहे. या संशोधनाचा पाया निसर्गातील एका अगदी सूक्ष्म जीवामध्ये दडलेला होता. गोड्या पाण्यात आढळणाऱया एका पेशीय शेवाळामध्ये (अल्गी) त्यांनी ‘चॅनेलरोडॉप्सिन’ नावाच्या एका विशिष्ट प्रथिनाचा शोध लावला.
साध्या भाषेत, ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ हे जिवंत मेंदूतील विशिष्ट चेतापेशींची हालचाल केवळ प्रकाशाच्या सहाय्याने सुरू (ऑन) किंवा बंद (ऑफ) करण्याचे अचाट सामर्थ्य संशोधकांना देते. आजवर मेंदूतील पेशींचा अभ्यास करण्यासाठी रासायनिक औषधे किंवा विद्युत लहरींचा वापर करावा लागत असे, परंतु विद्युत लहरींमुळे आजूबाजूच्या निरोगी पेशींनाही धक्का बसत असे आणि औषधांचा परिणाम तत्काळ तपासणे कठीण जात असे. ऑप्टोजेनेटिक्सने शास्त्रज्ञांना लेझर किंवा प्रकाशाच्या एका सूक्ष्म किरणाच्या आधारे मेंदूतील नेमकी कोणती पेशी कोणत्या भावनेसाठी वा स्मृतीसाठी जबाबदार आहे, हे अचूकपणे तपासण्याची, नियंत्रित करण्याची ताकद दिली आहे. या शोधाचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी मेंदूशी संबंधित आजारांचे जागतिक भीषण वास्तव डोळ्यांसमोर ठेवावे लागेल. आज जगभरात सुमारे साडेपाच कोटी लोक स्मृतिभ्रंश (डिमेन्शिया) या दुर्धर आजाराने ग्रस्त आहेत. धक्कादायक बाब म्हणजे दर तीन सेकंदाला जगात एक नवा डिमेन्शियाचा रुग्ण नोंदवला जात आहे. याशिवाय अल्झायमर, पार्किन्सन, तीव्र नैराश्य (डिप्रेशन), व्यसनाधीनता आणि स्किझोफ्रेनियासारखे विकार आधुनिक समाजाला पोखरत आहेत. ऑप्टोजेनेटिक्समुळे या सर्व आजारांच्या मुळाशी जाऊन नेमक्या पेशींवर उपचार करण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे. सर्वात दिलासादायक बाब म्हणजे हा शोध केवळ प्रयोगशाळेतील सिद्धांतापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर त्याचे व्यावहारिक आणि वैद्यकीय उपयोजन आधीच सुरू झाले आहे.
आज जेव्हा जगातील अनेक मोठे देश एकमेकांविरुद्ध युद्ध, शस्त्रस्पर्धा आणि विनाशकारी तंत्रज्ञानावर कोट्यवधी रुपयांची उधळपट्टी करत आहेत, अशा कलुषित वातावरणात अमेरिका आणि जर्मनीसारख्या देशांतील शास्त्रज्ञांनी एकत्र येऊन मानवजातीच्या कल्याणासाठी दोन दशके शांतपणे काम करावे, ही घटना वैश्विक सलोख्याचा एक अत्यंत आशादायी संदेश देते. मानवी बुद्धिमत्तेचा खरा विजय हा संहारात नसून, निसर्गाची गुपिते उलगडून मानवी दुःख दूर करण्यात आहे हेच या नोबेल पुरस्काराने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे.
‘ऑप्टोजेनेटिक्स’च्या रूपाने मिळालेले हे यश केवळ प्रयोगशाळांमधील शोधनिबंधांपुरते मर्यादित न राहता, ते सामान्य माणसाच्या आरोग्याशी जोडले जाणे ही काळाची तातडीची गरज आहे. या संशोधनाकडे पाहताना विज्ञानाच्या आंतरविद्याशाखीय स्वरूपाची ताकदही ठळकपणे अधोरेखित होते. सूक्ष्मजीवशास्त्र, जनुकशास्त्र (जेनेटिक्स) आणि प्रकाशशास्त्र (ऑप्टिस) या परस्परभिन्न ज्ञानशाखांचा संगम झाल्याशिवाय असा क्रांतिकारक टप्पा गाठणे शक्य नव्हते. स्मृती आणि भावनांच्या अंधाऱया वाटांवर विज्ञानाने टाकलेला हा प्रकाशाचा झोत भविष्यातील अनेक असाध्य आजारांवर मात करण्याची नवी उमेद जागवणारा आहे.
