खो… खो…

बाळ तोरसकर

आपल्या मातीशी परिचय करून देणारा अजून एक मराठमोळा खेळ म्हणजे खो खो…

आता परीक्षा संपत आल्यात. त्यामुळे पालकांमध्ये एक वेगळेच नियोजन सुरू असते त्याची विशेषता म्हणजे फिरायला जाणे. पूर्वी मामाच्या गावाला जाणे हा एक आवडता छंद असे. त्यावरून कितीतरी गाणी, किस्से, गोष्टी, सिनेमेसुद्धा आहेत. पण ज्या  पालकांना शहरातून गावी जाणे शक्य होत नाही ते आपल्या मुलांना शहरातसुद्धा विरंगुळा मिळवून देण्याचा प्रयत्न करत असतात. त्यातूनच पुढे आले ते म्हणजे ‘समर कँप’ व त्यातून ओळख होणारे विविध खेळ. त्यातीलच एक उत्कृष्ट खेळ म्हणजे खो-खो. याच खो-खोची आज आपण ओळख करून घेणार आहोत.

खरे तर खो-खोचा निश्चित असा उगम अजून तरी कोणालाच सिद्ध करता आला नाही. खो-खोचा उल्लेख महाभारतात व संतांच्या अभंगांतसुद्धा असल्याचे अनेक जण मांडत आलेले आहेत. त्यातीलच एक तर्क असा… आपला देश हा शेतीप्रधान आहे. पिकांनी भरलेली शेती जनावरांनी खराब करू नये म्हणून जे उपाय योजले जात आहेत त्यातील एक म्हणजे जनावरांच्या मार्गात अडथळे निर्माण करून त्यांना पळवून लावणे. त्यासाठी शेतात काही ठरावीक अंतरावर लहान मुलांना एकमेकांविरुद्ध दिशेला तोंड करून बसवून किंवा उभे करून त्यांना कुत्र्याचा भुंकण्याचा आवाज (भो-भो) काढायला सांगितले जात असावे व त्यातूनच रक्षण करण्याच्या वृत्तीतूनच लहान मुलांचा खो-खो, पळती/पाठलाग या खेळांची सुरुवात झाली असावी असे मानले जाते. यासाठी ज्येष्ठ खो-खो सांख्यिकी तज्ञ रमेश वरळीकर किंवा ऍड. अरुण देशमुख यांच्या खो-खो या पुस्तकाचा संदर्भ दिला जाऊ शकतो.

खरे तर विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला खो-खोला विशेषतः नियमबद्ध करण्यात आल्याचे दिसून येते. हा खेळ मातीत, गवतावर नियमित खेळला जात होता व आहे. त्यात सुधारणा करण्यात येऊन लाकडी मैदानावर (Wooden Court) आशियाई स्पर्धा खेळवली गेली मात्र त्यावर खो-खोतील कौशल्य, तंत्र व वेग यावर मर्यादा आल्याचे दिसून आले. त्यामुळेच त्यात बदल म्हणून व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हा खेळ खेळला व वाढला जावा यासाठी तो आता मॅटवर आणला व गेल्या काही वर्षांत खुल्या गटाच्या राष्ट्रीय स्पर्धा या मॅटवरच खेळवल्या जात आहेत.

खरे तर खो-खोचा उपयोग खेळापेक्षा राजकारणातच अतिशय उत्कृष्टरीत्या केला जातो. राजकारणात ज्याला योग्य वेळी व चांगल्या पद्धतीने खो देता येतो तोच यशस्वी होतो असे म्हणतात. म्हणूनच राजकारण्यांना खेळाडूंपेक्षा चांगला खो-खो खेळता येतो याचा प्रत्यय नेहमीच येत असतो.

खो-खो हा सांघिक खेळ असून १२-१२ खेळाडू प्रत्येक संघातून खेळतात. प्रत्यक्षात ९ खेळाडू मैदानात आक्रमणासाठी उतरतात. त्यातील ८ खेळाडू दोन खुंटाच्या मध्ये एकमेकांच्या विरुद्ध दिशेला तोंड करून बसतात व एक खेळाडू संरक्षण करणाऱया खेळाडूंवर आक्रमण करण्यासाठी खुंटाजवळ उभा राहतो तर ३-३ खेळाडूंची तुकडी संरक्षणासाठी मैदानात येते. एक तुकडी बाद झाल्यावर दुसरी व त्यानंतर तिसरी तुकडी मैदानात संरक्षण करण्यासाठी येते. या खेळासाठी विशेष साहित्याची काही गरज नसल्याने कोणीही हा खेळ सहजरीत्या खेळू शकतो. किशोर-किशोरी गटासाठी ७ मि.च्या चार पाळ्या (दोन पाळी-एक पाळी संरक्षण व एक पाळी आक्रमण मिळून एक डाव व दोन डाव मिळून एक सामना असे याचे समीकरण होते). तर कुमार-मुली व खुल्या गटासाठी ९ मि.च्या चार पाळ्या खेळवल्या जातात. खो-खो खेळण्यापूर्वी केला जाणारा शारीरिक व्यायाम प्रकार (वॉर्मअप) सर्वच वयोगटातील व्यक्तींना नेहमीच उपयोगी पडणारा आहे. छोटे छोटे रणअप, मोठे रणअप, साखळीत धावणे, बसून व लगेच उभे राहून धावणे खुंटामध्ये गोलात धावणे व इतर शारीरिक व्यायाम हे आपणास नेहमीच शारीरिक तंदुरुस्ती देतात.