>>संजय मोने
खरं तर त्याचं नाव अगदी सर्वसामान्य माणसाला शोभेल असं होतं …श्याम सातपुते, पण तो ‘सव्वा सातपुते’ या नावाने प्रसिद्ध होता. तो राहायचा त्याच्या आजूबाजूच्या लोकांनाही ‘श्याम सातपुते’ म्हटल्यावर आठवायला काही क्षण जायचे. तो अनेक किस्से सांगायचा. त्यातले खरे किती आणि काय होते याचा मागोवा न घेतलेलाच बरा.
खरं तर त्याचं नाव अगदी सर्वसामान्य माणसाला शोभेल असं होतं …श्याम सातपुते, पण तो सव्वा सातपुते या नावाने प्रसिद्ध होता. प्रसिद्ध म्हणजे जगप्रसिद्ध वगैरे नव्हता. तो राहायचा त्याच्या आजूबाजूच्या लोकांनाही ‘श्याम सातपुते’ म्हटल्यावर आठवायला काही क्षण जायचे. तो माझ्या शाळेत नव्हता, कॉलेजात नव्हता. सकाळी शिवाजी पार्कवर फिरायला जायचा आमचा कैक वर्षांचा कार्पाम ठरलेला होता. फिरून झाल्यावर जरा टेकलं की, त्या दिवशी गैरहजर असलेल्या माणसाबद्दल भलंबुरं बोलायचं (त्यात भलं कमीच असायचं, नाहीच म्हटलं तर बरं) हेही ठरलेलं होतं. तिथेही श्याम नसायचा. कारण माझ्या घरापासून तो तब्बल दहा किलोमीटर दूर राहायचा. त्याच्या माझ्या वयातही चांगलं सात-आठ वर्षांचं अंतर होतं. मग मला हा कुठे भेटला असेल? असा प्रश्न चाणाक्ष वाचकांना पडणार (साधा वाचक कधी नसतोच, असतात ते चाणाक्ष). त्याचं उत्तर जाणून घ्यायची उत्सुकता तुम्हाला असणारच (नसेलही कदाचित, पण आता हा लेख मी लिहितोय. त्यामुळे माझी बॅट म्हणून मी दोनदा आऊट हे तुम्हाला मान्य करावंच लागेल), तर हा श्याम भेटला मला तेव्हा मी हिंदुस्थानातील बँकिंग व्यवस्था उद्ध्वस्त करायच्या कामावर एका बँकेत नोकरी करत होतो. तिथे या श्यामचे खाते होते. बँक दक्षिण हिंदुस्थानी लोकांनी स्थापन केलेली होती आणि शाखा होती तो भाग गुर्जरबहुल होता. त्यामुळे बहुतेक खातेदार हे कन्नड आणि गुजराती या जागतिक भाषा असल्यासारखे आम्हा लोकांशी बोलत असत. हिंदी आणि मराठी जरा डाव्या बाजूला पडल्यासारख्या होत्या.
असाच एक दिवस श्याम बँकेत आला. सगळय़ांना मराठीत संबोधत तो माझ्याकडे आला. त्याचं खातं माझ्या टेबलावर होतं. त्याला हवं ते त्याचं काम मी करून दिलं आणि जाताना “काही लागलं तर या!” असं मराठीत म्हणालो. “च्यायला! मराठी माणूस या बँकेत. नाव काय आपलं?”
मी माझं नाव सांगितलं.
“भेटू या! इथे मराठी बोलत चला हां!”
तो गेल्यावर मी त्याच्याबद्दल इतरांना विचारलं.
“अरे भाय! आ तो सव्वाशेर श्याम छे!”
“सु मतलब! (माझे शेजारी गुजराती होते. त्यामुळे मला थोडीफार गुजराती यायची…म्हणजे पाच-दहा शब्द.)
“ए जो वात करशे एमाथी उपरनु सवा एमच. पर ते साचू छे के नथी ए पुछवानी हिंमत कोई ना कर शके.”
“एटले…” (या शब्दाबरोबर माझ्या गुजरातीच्या ज्ञानाचा ग्रंथ समाप्त झाला होता. इथून पुढे त्या सहकाऱयाबरोबर गुजराती बोलायची वेळ येऊ नये अशी प्रार्थना मी करत होतो.)
“समझी जासो.”
एके दिवशी खूप पाऊस पडत होता. सगळी सार्वजनिक वाहतूक बंद पडलेली होती. म्हणून माझ्या बँकेच्या शाखेत पोहोचायला उशीर झाला.पोहोचलो तर एक-दोघे आले होते फक्त. शाखेच्या मुख्य दरवाजाच्या चाव्या ज्याच्याकडे असायच्या तोही आला नव्हता. खातेधारकांच्या वतीने श्याम सातपुते हजर होता. अगदी बाजूलाच राहायचा. त्याने मग घरून सगळय़ांसाठी चहा आणि बिस्किटांची व्यवस्था केली.
“फारच पाऊस पडतोय नाही आज?”
“हो! आमच्या इकडे गुडघाभर पाणी होतं.” मी म्हणालो.
“अंधेरीला सकाळी दोन फियाट गाडय़ा वाहून गेल्या.” श्याम म्हणाला.
“फियाट? दोन-दोन, काय सांगताय?” आमच्या
ऑफिसरने अविश्वासाच्या सुरात त्याला विचारलं.
“चला दाखवतो, पण एव्हाना तीन-चार किलोमीटर लांब गेल्या असतील त्या.” श्याम चेहऱयावरची रेषही न हलवता कमालीच्या विश्वासाने म्हणाला.
तितक्यात शाखेच्या चाव्या आल्या.
“मी बोललो होतो ना? पाऊस पडत होता हे खरं, पण गाडय़ा वाहून गेल्या हा वरचा सव्वा” तो गुजरातीत म्हणाला, मी मराठीत सांगितलं. वाचक आणि लेखक दोघांचंही ज्ञानभांडार उघडं पडू नये म्हणून. पुढे काही वर्षे लोटली आणि श्यामने व्यवसायासाठी त्याचं ऑफिस दादरला आणलं. मीही नोकरी सोडून दिली आणि मग नाटकात काम करू लागलो. सकाळचा प्रयोग असला की, दुपारनंतर त्याच्या ऑफिसला जाऊ लागलो. त्या काळात म्हणजे 1982-83 साली गाडी भाडय़ाने द्यायचा व्यवसाय होता त्याचा. बरा चालायचा. कारण लोक सहसा प्रवास करायला रेल्वे किंवा एसटीचाच वापर करायचे. त्यामुळे श्यामला भरपूर वेळ असायचा. तो अनेक किस्से सांगायचा. त्यातले खरे किती आणि काय होते? एकदा चहा पिता पिता तो म्हणाला,
“माझ्या एका नातेवाईकाच्या घरच्या कुत्र्याने परवा आत्महत्या केली.”
“अरे काय सांगतोस?”
“2249 ची शपथ.” (शपथ म्हणून तो त्याच्या गाडीच्या नंबरांची शपथ घ्यायचा.)
“का केली?”
“त्याची मालकीण आणि तो, यांच्यात तात्त्विक वाद झाला.”
“माणूस आणि कुत्रा यांच्यात वाद? उगाच फेकतोस.”
“खोटं वाटत असेल तर आता चल.”
“कुठे?”
“भोपाळला.”
“बोंबला! एवढय़ासाठी इतकं लांब?”
“खोटं बोलतोय असं वाटतं ना?”
आम्ही गप्पा मारणारे किस्सा खरा आहे म्हणून गप्प बसायचो.
सव्वाची अजून एक खासीयत म्हणजे कुणीही कसलाही किस्सा सांगितला की, त्यावर दोन दिवसांत त्याचा सवाई किस्सा असायचा.
एका आमच्या त्या अड्डय़ातल्या मित्राचे शेजारी चांगले पूर्ण पिकून नव्वदी पार करून निवर्तले. दोन दिवस सतत पाऊस पडत होता. त्यामुळे तिथली लाकडं ओली झाली होती. पाच-सहा तास लागले म्हातारा हा लोक पार करून जायला. मित्राचा अख्खा दिवस बरबाद झाला. दोन दिवसांत श्यामचा किस्सा अवतरला.
“साला माझा लांबचा काका! जाम प्यायचा चोवीस तास! शेवटी उडाला. अल्कोहोल एवढा होता शरीरात, तीन दिवस झालेत बॉडी अजून जळतेच आहे.”
“कुठे राहतो?” एकाने मखलाशी करून साळसूदपणे विचारलं.
“असणार हैदराबाद किंवा उदिशामध्ये राहणारा! खरंखोटं करायला जायचं म्हणजे टोटल चार दिवस तरी जाणार.” दुसऱयाने परस्पर उत्तर दिलं.
“इतक्या जवळ नाही…आगरतळा, त्रिपुराची राजधानी.” श्याम म्हणाला.
“तिथे काय करायला गेला होता?”
“छत्री आणि स्टोव्ह रिपेअर करायचं दुकान होतं त्याचं.” आगरतळा कुठे? स्टोव्ह आणि छत्री रिपेअर काय? कुणी म्हणालं, त्याच्या गावी 20 फूट लांब अजगर सापडला की, पुढच्या काही दिवसांत सव्वा सांगायचा, त्याच्या गावी 22 फूट लांब खार सापडली आणि ती शिट्टीवर ‘प्यार हुआ इकरार हुआ’ हे गाणं वाजवते. एकदा आम्ही बसलो असता त्याच्या ऑफिसात एक काळाकभिन्न माणूस आला. तो गेल्यावर हा म्हणाला,
“हा लहानपणी गोरापान होता. एक दिवस पहिल्या मजल्यावरून तो काळय़ा रंगाच्या फियाट गाडीवर पडला. लागलं फार नाही, पण आठवडय़ात त्याचा रंग बदलत बदलत काळाकुट्ट झाला.” माणूस फार लांब गेला नव्हता.त्याला आम्ही बोलवून आणले. श्यामने विचारलं, “तू लहानपणी काळय़ा रंगाच्या गाडीवर पडला होतास?” तो माणूस “हो” म्हणाला. श्यामने त्याला लगबगीने घालवून दिलं आणि म्हणाला, “पटली खात्री?”
“अरे पण त्याचा रंग बदलला ते नाही विचारलंस?”
“त्याला ऑकवर्ड नाही वाटणार?” किस्सा खरा होता होता वाचला.त्याच्या बायकोला बावीस बोटं आहेत, असं त्यानं एकदा सांगितलं. आम्ही सिद्ध कर, असं सांगितलं. त्याने बायकोला बोलवून घेतलं तर खरंच तिच्या दोन्ही हातांना सहा बोटं प्रत्येकी होती. ती आणि पायाची पाच-पाच… झाली बावीस. जग जिंकल्याच्या आविर्भावात त्याने सगळय़ांकडे पाहिलं. आजही त्याचे किस्से चालूच असतात. आता त्याचं रहस्य आम्हाला कळलंय. तो एखादा खरा किस्सा सांगतो आणि त्याच्या पोटात पाच खोटे किस्से दडपतो. तुम्हाला त्याला भेटायचंय? पण एक समस्या आहे, आता तो परदेशात असतो, झांजिबारला आफ्रिकेत.
