>> दिलीप जोशी
‘जग हे बंदिशाला’ या ग. दि. माडगुळकरांच्या गीतात ते म्हणतात की, ‘जो तो अपुल्या जागी जखडे, नजर न धावे तटापलीकडे!’ गेल्या काही महिन्यांत कोविड – 19 ऊर्फ कोरोनाच्या महासाथीने जगाची अवस्था खरोखरच तशी करून टाकली आहे. एवढय़ा काळात घराचा उंबरठाही न ओलांडलेले अनेक जण आहेत. अत्यावश्यक सेवांमधली मंडळी कोविड योद्धे होऊन या अकल्पित रणभूमीवर उतरली आहेत आणि ज्यांना शक्य आहे, त्यांचे व्यवसाय ‘ऑनलाइन’ चाललेत, पण मानवी समूहाचे व्यवहार सदासर्वदा ऑनलाइन चालणे कठीण कारण समाजशील प्राणी असलेल्या माणसाला आपापसातील मैत्री, गाठीभेटी, सण-समारंभ या साऱयाची हौस असते. मात्र परिस्थितीच अशी विपरीत की, आपल्या स्वतःच्याच भल्यासाठी स्वतःवर काही निर्बंध घालणं जरुरीचं ठरलं.
आता टप्प्याटप्प्याने लॉक डाऊन शिथिल होतोय. तरीही पूर्वीचा मुक्तपणा यायला काही काळ जावा लागेल. तोपर्यंत प्रधानमंत्री सांगतात तशी ‘मास्क’, ‘दो गज की दूरी ’ आणि ‘हात स्वच्छ ठेवणे’ या त्रिसूत्रीला पर्याय दिसत नाही. या सवयींसह कितपत आणि कुठे, कसा मोकळेपणा देता येईल याचे सरकारी प्रयत्न चाललेत. अर्थात त्याबद्दल बरीच मतमतांतरंही आहेत. हे मात्र कोरोनाचं दुर्धर संकट लवकर टळो आणि आरोग्यमय जीवनाची नवी पहाट होवो याविषयी दुमत होण्याचं कारण नाही.
यंदाचे सगळेच सण निःशब्द झाले, कधी नव्हे ती पारंपरिक वारी थबकली. दहीहंडी, गणपती, नवरात्र, दसरा…सारे सण होऊन आता दिवाळीची वेळ जवळ आली. एकूणच या वर्षाने सर्वांची सत्त्वपरीक्षा घेतली. आधीच कोरोनाचं भयावह सावट, हातचं काम गेलेलं, रोजगार ठप्प झालेले, त्यातच ‘निसर्गा’च्या अवकृपेने वादळ, अवकाळी पाऊस आणि पूर यांचं थैमान महाराष्ट्राने आणि देशाने पाहिलं. हा लेख लिहीत असताना तिकडे अमेरिकेतही मोठय़ा चक्रीवादळाचा तडाखा बसलाय. त्यामुळे ‘जगी सर्व सुखी’ समजले जाणारे श्रीमंत देशही हादरलेत. ब्रिटनच्या प्रधानमंत्र्यांपासून अमेरिकेच्या अध्यक्षांपर्यंत कोणालाही कोरोनाने सोडलं नाही.
एकाच वेळी पृथ्वीभर पसरलेल्या या साथीने दडपलेली मने हळूहळू पुन्हा नवी उभारी घेण्याचा प्रयत्न करतायत. सारे व्यक्तिगत निर्बंध पाळून लोक थोडय़ा प्रमाणात का होईना, कामावर जाऊ लागलेत. स्वसुरक्षेचा मनात रुजलेला विचार आणि ज्यांना अजूनही तो समजलेला नाही, त्यांना समजावण्याची यंत्रणा यामुळे आपल्या देशात आणि राज्यातही कोरोनाचा आलेख उतरताना दिसतोय. सप्टेंबरच्या मध्यापेक्षा सध्याची स्थिती खूपच बरी म्हणावी लागेल, पण हा रोगच असा की, लगेच हुरळून गाफील राहूनही चालणार नाही. घरी बसण्याचा कंटाळा येणं साहजिकच, पण बाहेर पडताना काही पथ्यं पाळावीच लागतील. नागरिक म्हणून ते आपलं कर्तव्यच आहे.
अशा स्वयंशिस्तीने एकेक व्यवसाय, व्यवहार सुरू होऊ लागले आणि साथही आटोक्यात आणता आली तर तो सामूहिक विजय ठरेल. पत्रकारितेच्या क्षेत्रात आणि खगोल मंडळात सतत कार्यरत असताना गेल्या सत्तेचाळीस वर्षांत इतका काळ घरी बसून काम करणं शक्य नव्हतं आणि तशी वेळही कधी आली नाही, परंतु आता ‘ज्येष्ठ नागरिकां’च्या गटात गेल्यावर सारेच नियम पाळणं आलं आणि तेही योग्यच. त्यामुळे आमचंही काम ऑनलाइनच सुरू आहे.
अठ्ठावीस ऑक्टोबरला पावसाने अधिकृतरीत्या निरोप घेतला. देशाच्या काही भागात तुरळक ठिकाणी पाऊस पडेल कदाचित, पण महाराष्ट्रात हवामान कोरडं राहील असं आताचं भाकीत आहे. या क्षणीही खिडकीबाहेर स्वच्छ ऊन आणि वर निळेशार आकाश दिसतंय. मनावर दाटलेलं भयावह तसंच त्याचं प्रसन्न रूप सुखावणारं.
याच वातावरणात कोविड-19 चा नायनाट करणाऱया विविध लसी लवकरच येणार असं म्हटलं जातंय. येत्या दोन-तीन महिन्यांत त्याचं स्वरूप अधिक स्पष्ट होईल. एकेकाळी प्लेग, कॉलरा, देवी या साथींमुळे माणसांना विलगीकरणात राहावं लागत असे. प्लेगच्या साथीत तर घरदार सोडून दूर तात्पुरत्या निवाऱयात जावं लागायचं. तो अनुभव एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या काळात त्या वेळच्या पिढीने घेतला आहे. आमची आजी त्या गोष्टी सांगायची तेव्हा आम्ही म्हणायचो ‘‘आता असं होणार नाही. आता वैद्यक शास्त्र्ाात खूप शोध लागलेत. औषधे आहेत’’ वगैरे. त्यावर ती म्हणायची ‘‘कोणास ठाऊक!’’ आम्हाला वाटायचं, तिला नव्या जगाच्या प्रगतीची काय कल्पना…पण गेल्या दशकभरात सार्स, मेर्स, इबोला अशा रोगांनी आधुनिक जगाचीही अक्षरशः झोप उडवली. त्यातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न सुरू असतानाच कोरोना आला.
…आता दिवाळीत नरकासुराप्रमाणेच कोविडचाही नायनाट होवो आणि उद्याची प्रत्येक पहाट सुखाची असो अशी आशा व्यक्त करून मनाला उभारी देऊया. कारण दिवाळीची चाहूल लागतेय.
