आपल्याकडची दिवाळी नुकतीच संपली, परंतु तिकडे वर अवकाशात 6 ते 30 नोव्हेंबर या काळात एक तेजाळलेली ‘दिवाळी’ सुरू आहे. त्यातही 16 आणि 17 च्या रात्री फार महत्त्वाच्या होत्या. त्या रात्री जर कोणी 9 ते 10 वाजता आकाशाकडे नजर लावली असेल तर त्यांना सिंह राशीतून होणारा उल्कावर्षाव दिसला असेल. सध्या समूहाने मोकळय़ा जागी जमून असा आनंद घेणे शक्य नाही पण पुढच्या वर्षासाठी मानसिक तयारी ठेवून ‘मिटिअर शॉवर’ किंवा उल्कावर्षावामागची कारणमीमांसा समजून घेऊया.
इंग्लिश किंवा हिंदी सिनेमात ‘शूटिंग’ अथवा ‘फॉलिंग’ स्टार आणि प्रेमिकांना त्यांचं असलेलं अप्रूप असा ‘सीन बऱयाचदा पाहायला मिळतो. वास्तविक, ‘देखो, तारा गिर रहा है’ असं हलकं दुसऱयाला सांगून दाखवेपर्यंत उल्का आकाशात राहतच नसते. पृथ्वीकडे आलेली उल्का मिनिटार्धात चमकून नष्ट होते. कारण तो अवकाशातला, पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाने खेचून घेतलेला लहानसा दगड असतो. असे दगड-गोटे किंवा धूळ अवकाशात असतेच. मात्र एखाद्या राशीच्या पार्श्वभूमीवर ती पृथ्वीकडे विशिष्ट रात्री मोठय़ा प्रमाणात येताना दिसते. त्यातून सिंह (लिओनिड), मिथुन (जेमिनिड्स) आणि ययाती (पर्सिंड्स) असे नयनरम्य उल्कावर्षाव दिसून येतात.
उल्कावर्षाव ही काही आताची गोष्ट नाही. हजारो वर्षांपासून तो होतच आहे. अगदी रोजी (दिवस-रात्री) किमान 1 लाख उल्का पृथ्वीच्या दिशेने येत असतात. मात्र त्यातल्या मोजक्याच उल्का पाहू शकतो. एखाद्या रात्री ठरावीक वेळेत शंभर ते हजार उल्का पाहायला मिळू शकतात याची जाणीव काही संशोधकांना सततच्या आकाश निरीक्षणातून झाली. गेल्या 16 आणि 17 तारखेला मोठय़ा प्रमाणावर जिथून उल्का पडल्या त्या सिंह राशीच्या पार्श्वभूमीवरच्या उल्कावर्षावांची नोंद साधारण 1593 पासूनची आहे. 1833 मध्ये हा उल्कावर्षाव इतका व्यापक प्रमाणात दिसला की, निरीक्षकांनी ताशी हजार उल्कांची नोंद केली. म्हणजे उल्कांचा पाऊसच!
उल्कावर्षाव जास्तीत जास्त असणाऱया रात्री नेमकी अमावास्येजवळची तिथी असेल तर तो साहाजिकच अधिक चांगला दिसणार. दर 33 वर्षांनी तशी फेवरेबल स्थिती येते. आम्ही ती 1998 मध्ये अनुभकली. तो अनुभव केवळ अविस्मरणीय आहे. खगोल मंडळाच्या आकाशदर्शन कार्यक्रमांचा बोलबाला तोपर्यंत झालेलाच होता. वांगणी इथल्या ‘फील्ड’वर 1985 पासूनच शेकडोंच्या संख्येने हौशी खगोल निरीक्षक येत होते. बुधाचं अधिक्रमण (1987) खग्रास सूर्यग्रहण (1995) अशा खगोलीय घटनांचा प्रचार झाला असल्याने कार्यक्रमांना उदंड लोकप्रियता लाभत होती.
1998 च्या 16 नोव्हेंबरला सिंह राशीतून मोठय़ा प्रमाणावर उल्कापात होताना दिसणार याची गणिती अचूकता ठाऊक असल्याने आम्ही दोन-तीन हजार प्रेक्षकांच्या स्वागताची तयारी करावी म्हणून आदल्या रात्री तिथे गेलो. उल्कावर्षावाच्या काळात मधले दोन-तीन दिवस अधिक वर्षावाचे असतात. त्यामुळे त्या रात्री आम्हाला दहा-पंधरा जणांना सिंह राशीतील विलक्षण उल्कावर्षावाचं अद्भुत दर्शन घडलं. रात्री दहानंतर बराच काळ ताशी 200 ते 300 उल्का सटासट पृथ्वीकडे येताना दिसत होत्या. काही अग्निगोलक (फायरबॉल) इकडून तिकडे जात होते. क्षणभर अवघं आकाश उजळत होतं. अवकाशातली ही दिवाळी अनुभवणं ही एक पैसाही खर्च न करता विराट निसर्गाने केलेली फुकट रोषणाई होती. पण हा अनुभव ‘फुकट’ जाणारा नव्हे, तर लाखमोलापेक्षाही मोठा किंवा केवळ अमूल्य असाच होता. अतिशय आनंदात आम्ही पहाटे घरी निघालो आणि दुसऱया दिवशी दुपारीच वांगणीला पोचलो. प्रत्येक ट्रेन भरभरून मंडळी येऊ लागली. जवळपास 10 हजार प्रेक्षक जमले. वैज्ञानिक जत्रेचंच स्वरूप तिथे निर्माण झालं. एक आगळावेगळा आनंदसोहळा पाहायला मिळणार म्हणून सारे खुशीत होते आणि अचानक आभाळ भरून आलं. अवकाळी पावसाने धुमाकूळ घातला. उल्कावर्षावाऐवजी जलवर्षाव झाला. आम्ही बनवलेल्या फिल्मला ‘ग्रॅण्ड फ्लॉप-शो’ असं म्हटलं. शेवटचा तासात मात्र बऱयापैकी उल्कापतन दिसल्याने अगदीच निराशा झाली नाही. तरी सर्वांना कुठेतरी रुखरुख वाटत राहिली.
‘टेम्पल टटल’ या धुमकेतूच्या शेपटीतील मागे राहिलेले दगड, धुळीचे अवशेष हा सिंह राशीतील उल्कावर्षावाचा स्रोत आहे. या उल्कावर्षावाप्रमाणेच मिथुन राशीतील उल्कावर्षाव पुढच्या महिन्यात 6 ते 14 तारखेपर्यंत दिसेल, पण तो किती तेजस्वी असेल सांगता येत नाही. असे विलक्षण अनुभव घ्यायला आकाशाचं वाचन करायची सवय लागली तर त्यासारखा आनंददायी छंद नाही. ज्ञान आणि रंजन दोन्ही त्यातून साध्य होतं.
